Prnt bike
Kurtedanasnek li ser rxistina Xoybn
Dlawer Zeng
ŞAM, 1/10 2008 Pişt tkna şoreşa Şx Sed kal di sala 1925-an de, dewleta Turk dest bi siyaseta helandina bi dar zor kir ya ko bi siyaseta tirkkirin (tetrk) tt nas kirin. Dasa şer, hişk ter da ber hev. Bi destek hesin dest bi kuştin wrankirina gelek gund bajaran kirin. Çek ji dest hoz eşrn kurdan wergirtin. Ber agir sitemkariy giha hem warn jiyan (abor, civak, siyas rewşenbr).

Bi sedhezaran kurd dr welt xistin. Kurdistan kirin dojeh. Gelek ji wan siyasetmedar welatparzn kurd penaber Sriy, Îraq, Îran Ewropay bn. L digel van karan tevan j dewleta tirkan nikarb viyan hviyn kurdan ji hest hizr wan y netewey bibire rehn agirn serhildan berxwedann wan vemrne. Ew agir ko li Çiyayn Cabikcr, Farqn, Sason Agiry vxist mab di şer xwe de berdewam b.

Dema ko welatperwern kurd yn penaber bi avn sern xwe dtin b i bi ser gel welat wan hat dijmin di hovtiya şer xwe de her berdewam e; biryara girdana kongirek gişt ji hem welatparz, xwed civat rxistin, siyasetmedar rewşenbr, beg serokn hoz eşran dan.

Giringiyek bi girdana kongirek gişt ji bo yektiya hzn kurdan yn belavby li ser pirogrameke yekby heb.

Damezrandina navendeke gişt ko cih Stendina biryaran piştgiriya şoreşa Agir bike. Çi di war abor leşker de be, i di war siyas, diblomas piropaganda de be.

Xoybn wek rxistin ji bo Kurdistaneke serbixwe tekoşn dida, ev daxwazeke poltk b. L bel Xoybn di dokumentan de li ser kaxiz wek rxistineke serxwebn xwe ne dida nasn, li ser pertkn xwe, weşann xwe, destra xwe de hertim Xoybn- Rixistina netew ya kurd bi kar tann, ev yeka j gelek balkş e.

Ewan welatparzn kelecan penaber kongir xwe di 5 iriya pşn sala 1927an de li Beyrd- Bihemdn, girdan. Di w kongir de end biryarn drok hatin sitendin. Hjaye em wan biryaran bnin bra xwe:

Biryarn kongreya Xoybn ev bn:

1. Helkirina hem civatn kurd yn hene, pkanna civateke kurd ji hem endamn kevin kom bibin r li ber endamn n vekir be.

2. Şoreşan li dij tirkan dirj bikin, ta yek leşker tirk li ser axa kurdan nemne.

3. Ber pxistina agir şoreşa gişt, li ser van xaln jrn biin:

a) Ji bo hem hzn niştiman n kurd, pşeway gişt destnşan bikin.

b) Rxistina hem hzn şoreşgr li rbazn leşker cengawer de baştirn ekn şervan di destn şoreşgran de bin.

c) Ji şoreş re melbendeke gişt b nşankirin ji bo hza serkirdayetiyek bilind di iyayek ji iyayn Kurdistan n bilind de b dann.

4. Ligel dewleta Îran bi gel faris re peywendiyn birat xweş girdin.

5. Bi herdu dewletan (Sriy+Îraq) re peywendiyn xwe girdin, ew mafn li gora sekihn avdr ko peyman rkevtinn dewlet bi kurdan dabn, besin doza tu mafn siyas yn din ji herd dewletan nekin.


Di droka Xoybn de metoda xebat alakiyan

Xoybn, dest bi kar xebata xwe ya netewey kir bi serokn eşran, serdarn siyas bi malmezinn kurdan re tkil girdan, bi hev re dan stendin; da ko li dema pwst amade bin.

Xoybn roj bi roj xebata xwe berfireh kir bi kurdn dervey welt re tkil girdan.

Nner endamn Xoybn li her ar pern Kurdistan li dervey welt (Ewropa+Emerka) bn.

Peywend di navbera serkirdayetiya Xoybn pern Kurdistan yn din de bn.

Xebat alakiyn Xoybn di war leşker de:

Bi rast em nikarin xebata Xoybn şoreşa Ararat ji hev veqetnin, ji ber ko li dora ar salan (1927-1930) bi hev hatibn girdan. Em dikarin bibjin ko berdewamkirin geşkirina agir şoreşa Agir pareke mezin j keda rxistina Xoybn b.

1. Şoreşa Agir:

Ihsan Nr paşa serkşiya şoreşa Agir bike, ala kurd durişma civata Xoybn j re rkirin. Serok şoreşa Ararat ev duriştim ha kirib nşana efsern xwe iyay Agir kirib nşana leşkeran.

Rveberiya dezgehn bajar bi serokatiya Birahm paşay Hisik damezrandin.

Deverek fireh vegirtin: Ararata mezin ya pik, cihn Torbax Kelh, Tendirok, Aldax, Mlc, Krik, Êrhebeş, Zlan, Eyaxa, Barkr Diyadn.

2. Pirojeya şoreşek ji başr-binxet:

Xoybn şeva 3 ser 4 tebax sala 1930- roja rşkirina ji başr-binxet ber bi bakur-serxet ve biryar stendin.

Serkirdayetiya Xoybn enya şer ji Cerabuls ko li ser ava Ferat dikeve, ta Endwer li ser ava mezin (Dicle); li ser şeş deveran ji rojava ta rojhelat bi ser endamn Xoybn de leva kirin.

1. Devera Koban: Bozan şahn beg biray w Mistefa beg serokn hoza berazan, Osman Sebr ber wan li Urfay Mereş b y Osman Sebr ber bi hoza merdsan here.

2. Ser Kaniy: Mehmd beg Birahm paşay Mil ber bi Wranşehir here.

3. Devera Dirbsiy: Ekrem beg Ceml paşa Qedr ber bi Mrdn herin.

4. Devera Tirbesipiy: Haco axa serok hoza hevrka ber bi cih hevrkan here.

5. Devera Drik: Celadet Bedirxan beg serkşiya v hz dikir pre Mihemed beg Ceml paşa hin ji begn devera Botan mna Resl axa serok hoza zlan.

6. Devera Tilşer: Ceml Seyda herdu kurapn Şx Sed (Selahedn biray xwe), digel pnc hevaln din , di herma Nisbn re herin.


Xebata Xoybn di war siyas, civak rewşenbriy de

Xoybn gelek şweyn tekoşn yn ji hev cuda bi kar tann, wek nimne di xala 17an ya destra w de tiştek gelek balkş cih girtiye. Ew j ev e; Propaganda div him devk him nivsk b kirin. Di war propaganda devk de mift derwş div stran, qesde rokn Kurd di nav gel de belav bikin bi v away zordariya Tirkiy nşan bidin. Nivskar Rohat Alakon di v war de dibje: Ev cara pşn ko rxistineke Kurd folklor edebiyat di war hişyarbna netewey de wek ekek bi kar tne v yek di destra xwe de bi cih dike. Ligel tekoşna ekdar, Xoybn bi taybet baweriya xwe gelek bi kaxiz pns tan. Xoybn wek rxistin bi ziman ingliz, frans, ereb tirk end pertkn nformatk hnkar di derbar rewşa kurdan de weşand.

Pişt şoreş rewşa xwe rxistin bi ser ber kirin rojnameyek bi nav Agir derxistin di jimarek de marşa xwe ya leşker belav kir (Agir Agir-Ji 9 malikan pk t).

Hin daxwiyan ji bo piştgiriya şoreş geşkirina hest netewey di nava gel de, i li hindir welt i li dervey welt dihatin belavkirin.

Radyoya kurd li Brd hate vekirin radyogrn w Dr. Kamran Bedirxan b. Di roj de ark katjimr ne, gotar lkoln diweşand.

Li gora biryara Xoybn Şx Ebdilrehman Garis rkirin serxet, l mexabin ew n, na b veger b. Şehd ket.

Di 24-9-1932-an de endamn civata Xoybn civatek damezrandin bi nav (Civata arkariy ji bona belengazn kurd li Cizr).

Di havna sala 1938-an de li gor biryara civata Xoybn Nadiya Ciwan Kurd li bajar Amd hate damezrandin.

Peywend di nav Xoybn partiya Hwa ya Îraq de b.

Peywendiyn xwe bi barzaniyan re nkirin ax tevgera Mele Mistefa Barzan (1943-1945), ala kurd j re rkirin da li ser kop iyayn Kurdistan bilind bike.

Di sala 1945-an de Xoybn partiya Hwa bi hev re raporteke hevpişk rkin kongir Sanfiranssko, doza maf kurdan bikin.

Xoybn nner xwe Qedriy Ceml paşa rdike Mehabad Ji bo prozkirina Komar.


Rewşenbr pşiwayn rojavay Kurdistan yn di Xoybn de

Damezrnern Civata Xoybn ev bn:

1. Celadet Al Bedirxan.
2. El Riza kur şx Sed Pran.
3. Dr.Şikriy Mihemed Segvan.
4. Haco Axa.
5. Bozan Şahn beg (serok hoza berazan).
6. Mistefay Şahn beg.
7. Emn Ehmed (Serok hoza Rima).
8. Memdh Selm.
9. Bedredn axay Hebisben.
10. Tewfq Ceml.
11. Fehmiy Lic (nivskar Şx Sed).
12. Mele Ehmed Şz.
13. Feqe Evdilay Cizr.
14. Kamil efend.
15. Kerm efend.

Tev endamn komta navend bn pv (Feqe Evdilay Cizr Mele Ehmed Şz).

Kesn ko Xoybn li binxet ava kirin pşvebirin ev bn:

C. Bedirxan, K. Bedirxan, Xell beg Bedirxan, Sreya Bedirxan, Şx Ebdulrehman Garis, Dr. Ehmed Nafis, Dr. Nredn Zaza, Haco Axa, Qedr Ekrem Ceml paşa, Hemze beg Muks, Dr. Nr Drsim, Şewket Zulf beg, Emn Birsk, Şx Ebdilrehman Mihemed Mihd Tahir birayn Şx Sed, Ebdilrehman Eliy Ynis, Arif Ebas, Memdh Selm, Tewfq Ceml, Osman Sebr, Ceml Seyda, Qedr can, Reşd Kurd, Hesen Hişyar, Cegerxwn, Ehmed Nam, ... hwd.

L yn ji rojavay Kurdistan li gor ko tne bra min ev bn:

Mihemed Eliy Şxms (Şiwş), Sed Axa, Evd Tlo, Hac Ebdilkerm mela Sadiq, Mele Eliy Topiz, Dr. Xalid Qotreş, Ûs Hersan, Birahm Qio, Ismal Wethiya, Seyday Trj, Osman Als, Eliy Omer hwd.


Di Xoybn de rola bedirxaniyan

Ji nav malbat malmezinn kurdan rola malbata bedirxaniyan ya sereke b:

Celadet Bedirxan yek ji damezrnern pşn y Xoybn b, hem avkan jdern drok nşan didin ko ji sala 1927-1932-an serokatiya Xoybn kiriye. Lkolnern wek Basl Nikitn, E. G. Elphinston, Erhart Franz, Nazm Sevgen di berhemn xwe de Celadet Bedirxan wek serok Xoybn nşan didin.

Ber ko Xoybn belav bibe, serok Xoybn Dr. Ehmed Nafiz beg bye.

Pişt hilweşna şoreş tkna xebata ekdar digel biray xwe Dr. Kamran dest davtin xebata rewşenbr ziman kurd, end kovar rojname li Sriy Beyrt weşandin mna (Hawar, Ronah, Roja N, Str) end pertkn hja li ser ziman, tore, drok folklora kurd ap kirin.

Xell beg Bedirxan endam Xoybn b li Beyrd.

Dr. Kamran Bedirxan rpşendar Xoybn b. Radyoya kurd li Brd vekir radyogr w b.

Sreya Bedirxan li gor biryara Xoybn die Ewropa Emerkay roleke baş li nav Kurdn penaber radibe alkariy ji nav wan dide hev hin şaxn Xoybn li wir ava dike hin alakiyn diblomas radibe. Di raporeke Îngilz ko di droka 18-4-1929-an de ji Emerkay, ji bajar Detroit hatiye şandin, dide diyar kirin ko Sureya Bedirxan ber ko b Emerkay ye Îtalyay li wir 15 rojan maye bi Musolon re hevdtinek pk aniye, paş riya xwe bi Yunanstan xistiye.


Ji bil sedemn şexs nakokiyn damezrnern Xoybn j hebn

Nakokiyn damezrnern Xoybn gelek bn.

Dema xwestin ji başr rş dewleta tirkan bikin, ji şeş deveran derbas Kurdistana bakur bibin gelek ji wan axa begn ko soz dabn piştgiriya v kar bikin p rabin, soz xwe xwar p ranebn. Ev yek nebaweriyek di nav Xoybn de kir.

Pişt şikestina şoreş valahiyek b, ew valahiy hişt ko nakokiyn wan geştir bibin, li hev bigrin. Hin ji endamn Xoybn dev j berdan dest bi şer hev kirin.

Tirkiy bi hem hzn xwe ve gelek hewl dida ko Xoybn hilweşe ji nav rabe. Yek ji wan metodan li dij Xoybn derxistina qannn efyan b. Bi saya van efyan Tirkiy dixwast hin endamn Xoybn dev ji Xoybn berdin, bn radest Tirkiy bin Xoybn pere bikin. V yek bandra xwe nşan da. Wek kesn mna El Riza, Emn Perxan di sala 1928-an de ji Xoybn veqetiyan Mehemed Şukr Sekban j paş dev ji Xoybn berda radest Tirkiy b. Ev veqetandin ynn wisan nexweş bguman li ser Xoybn bandoreke ne dihişt.

Di sala 1930- de binketina serhildana Ararat di nav Xoybn de bandreke mezin nşan da b sedemek bntengiy. Pişt v byer Xoybn qels dib.

Tevgera serkirdayetiya Xoybn roj bi roj lawaz dib. Bi taybet pişt ko Xoybn Dr. Kamran ji nav xwe drxist, biray w Celadet Bedirxan j ji ber v yek dev ji Xoybn berda.

Peymana ko di nav taşnaqan kurdan de hatib imze kirin, ji 19 xalan pk dihat. Bi taybet xala heştan ya v peyman gelek balkş e. Ji bo ko karn hevkariy baş bimeşin yek ji nnern Taşnaqan di mercn lazim de div tkeve nav komta merkez ya Xoybn di wir de kar bike. Beşdarbna kesek din ji bo Xoybn bye serşke mezin. Ev yeka t w watey ko rxistina Taşnaq rasterast tev karn Xoybn yn hundirn bye.Hin ji endamn Xoybn ew tkiliya bi taşnaqan re ne durist didtin eşkere li dij derdiketin. Li gor baweriya wan; dest Taşnaqan di Xoybn de pir dirj e, sedem j ev e; Kurdan li hember Taşnaqan xwe lawaz didtin. Yn li dij van tkiliyan derdiketin ev bn: Osman Sebr, Memdh Selm, Şx Ebdilrehman Garis, binemala Ceml paşa hwd.


Rola Xoybn di droka Kurdistan de

Di baweriya min de şopedroka Xoybn bihewcey gelek nivsandin lkolna ye. Ji hlek de, reke tev bi xwn, kuştin, wrankirin, meşextkirin, nepkanna soz peymanan, xapandin girdana bi dijmin re... hwd. ? ji hlek din ve qehreman, tkoşn berxwedan, dilsoz, welatperwer şoreş e... hwd. Droka kurdan gelek caran xwe bixwe vegerandiye. L mexabin gel kurd tu sde ji wan serphatiyan negirtiye her her di wan şaşiyn xwe de berdewam e.

Di pşiya şoreş de şaşiya sereke ev b; tkil, xwesipartin, girdan pwendiyn bi rejmn ko Kurdistan di nav wan de pere bye.

Ber vxistina agir şoreş pwste pkhatineke gişt amadekirineke baş dem pwst helbijrin. Mercn alkar ji serketina şoreş re div peyda bibin.

Pireya wan kesn bi avakirina Xoybn rabibn ji binemaln axa, beg, şx, mele berjiwaziya bik bn. Dema berjewendiya wan tk pişta xwe dan şoreş. Serkirdayetiya derebeg berjewaz ya ol ji bo pkanna armancn netewey di riya serbest serxwebn de serneket.

Biryarn şoreş ji ban bin ne ji binkeyeke şoreşgr bin hem şoreşgr di avakirina w de ne hevpişk bin wisa pşkşiya w destikek ji girdann berjewendiya jor be ji bo ewsandina cemawer gelek ji şoreşgran be. Gava şoreşgr tgiha ko armanca şoreş şoreşgr e, şoreş ji bo xweşiya w ji bo pşketina komel xebat dike, b guman hing şoreş serdikeve.

-----------------------------------
Nivskar: DÎLAWERÊ ZENGÎ dilawerzengi@nefel.com
Weşandin: 2008-10-1
Xwendin: 1657