[ ARŞEM, 2017-09-20 ]   [ BIKE MALPERA DESTPK ]   [ BXE NV BIJAREYAN ]   [ KONTAKT ]   [ INFO ]   [ LGERN & ARŞV ]  
DESTPK
Ne
Nivsar
Kulturmagazn
Hevpeyvn
Kolumnst
Ewrokurd
E-Pirtk
Lteratr
Ziman
Muzk
Foto
Lnk
E-POSTEYA TE
  Nav (Username)  
   
  fre (Password)  
   
   
     
   E-posteyeka n
 bo xwe qeyd bike
 
REKLAM


ZIMAN 
Şovenzma soran efsaneyn w
Emr Hesenpr
Beşa yek: Destpk

LONDON, 24/3 2010 Asoya areserkirina pirsgirka ziman kurd y resm standard şltir bye. Tev w j pirsgirka soran kurmanciy ne tiştek n ye w di saln 1931-1932 1958-1961 de ser hilda b, rareser i niho i di borrojan de ne girday lkoln şirove gngaşey bn ew pirtir wek biryara siyas dar hatine berav kirin.

Yn ko soraniy bi ziman resm standard dadinin ji gngaşey direvin ew di w bawer de ne ko wan rast dtiye divt axivtinkern hem zaravayan guhdariya wan bikin. Çend kesan j sifreya dijndan bikkirinan raxistiye bi propagendeya kn kerb ve mijl in. L di v rewşa nebaş de, dtin, rgeh rbaz şikl xwe digirin jk cuda dibin.

Niho, du lnrn yan du siyasetn cuda li dij hevdu tn dtin. Lnrnek, pirsa pirlehceyiy wek pirsa demokras maf ziman dibne daxwaza wekheviy bo lehceyan azadiy di bikaranna wan de dike, baweriya w bi w heye ko demokratkirina jiyana abor siyas kultur b demokratkirina peywendiya ziman (kurd, ereb, suryan ) lehceyan (kurmanc, soran, hewram ) pk nay. Lnrna d pirsa pirlehceyiy dike pirsa netewebn bi dtina wan pirlehcey avkaniya endhevrikiy ye, wekheviya kurmanc soraniy d neteweya kurd pare pare bike, yektiya netewey b resmkirina lehceya soraniy naht parastin.

Dariştina behs

Di v pirs de, pirsiyara serek ew e: Di ziman kurd y pirlehcey de, ko s adetn xwe yn edeb yn serek (hewram, kurmanc soran) du lehceyn standard hene, divt ziman resm y hikmeta herma Kurdistan bi kj lehcey be? Heta niho du bersiv ji pirsiyar re hatine dan: 1- Soran lehceya bi ten ya standard e divt bibe ziman resm, 2- kurd, wek ziman norwj, du lehceyn xwe yn standard hene divt herdu lehceyn w yn serek bn resm kirin.

Ev pirsgirk dikare bi canek rizgarxwaz bi siyaseteka demokrat bt areser kirin. L ne di nav hikmet de ne j di nav civat komeln nehikm de asoyeka weha tt dtin. Ev j ne nromal nne. Demokratkirina jiyana ziman bi qas demokratkirina jiyana abor siyas aloz dijwar e. Rasmkirin diyardeyeka siyas ye tt w manay eger lehceyek bt resm kirin w gav desthilat die bo axvern w lehcey di eyn wext de desthilat li axvern lehceya d tt nkar kirin, j tt standin, yan j tt km kirin. Wek nimne eger soran bi ten resm be, kar kurmancaxvek soranaxvek bikeve ber dareya dewlet (wek dadgeh pols nexweşxaneyn dewlet), ew di peywendiy de li gel desthilat wekhev nabin soranaxvek dikrae berjewendiya xwe baştir biparze.

Di civakeka pirlehcey de resmkirin, i ya lehceyek yan du lehceyan be, dabeşkirina newekhev ya desthilata ziman, siyas civak ye, di bingeha xwe de karek nedemokrat ye. Nehevberiya ziman lehcey beşek e ji sstema civak ko pir e ji newekhev nakokiyn n, cins, etnk, regez htd. Ew newekhev ne jk cuda ne ew bi hevdu ve girday ne pevre sstemek pk tnin ko yekdu diparzin. Newekheviya lehcey/ziman berhema nakokiyn civak ye l ew newekhev bi xwe j kera nakokiyine din e. Tev w j lehce di civakn pirlehcey de nehevber in, her di aroveya w sstem de dikarin peywendiyn ziman, bi taybet peywendiyn lehceyan, weha bn dariştin organzekirin ko newekheviya ziman bt kmtir kirin maf ziman pirlehcey y mirov y axvern lehceyn neresm neht tk dan (1). Diyar e di aroveya welatek pirziman de, pwst e zimanek hevbeş hebe ko xelkn pirziman bikarin bi kar bnin p biaxivin, ew j pirtir ziman resm yan zimanek ko piraniya xelk p diaxivin, l hebna zimanek hevbeş y weha i netebay li gel pirziman pirlehceyiy nne. Herweha, di sewiyeya navnetewey de pdiv ye zimanek hevbeş hebe ko miletn dunyay bikarin pevre p biaxivin di hevdu bigehin.

Algirn siyaseta Bi ten soran ji bo pejirandina projeya xwe di behsn du saln derbasby de, s gotar, stdlal, yan dtin berav kirine: 1- Gotara yeknetew/yekziman/yeklehce (ew dibjin dulehcey netewey dike du pare), 2- Gotara piran kmiy (dibjin soranaxv piraniya netewey pk tnin divt lehceya wan resm be) , 3- Gotara pşkeft paşkeft (dibjin soran pşkeft ye divt bibe resm). Ez di van rzenvsaran de wan dtinan şirov dikim.

Algirn projeya bi ten soran ne komek yan desteyeka yekfikir yekdeng in (2). Ew proje projeyeka siyas ye soranaxvan rbazn xwe y siyas yn cor bi cor hene. Dibe ko kurmancaxvek algir w projey be di eyn dem de soranaxvek dijatiya bi ten soran bike. Herweha, algirn projey bi yek dtin tgehiştin beşdariy di wan behsan de nakin. Ez di van rzenivsan de bi ten behsa rbaza şovnsma ziman dikim. Ko d behsa algirn bi ten soran yan soranxwaz bikim mebesta min ne giş algirn w projey ne, bi ten dtina şovn j vedikim.

Şovnsma ziman

Şovnsm diyardeyeka siyas ye wek termek siyas hatiye bi kar ann (3), wek nimne di zanist siyaset de, şovnsm wefadariya bsinor bo grupa xwe bikkirina grupn navxwey bi awayek şerok (4). Şovnsma netewey Bawerkirn e bi w ko netewe yan netewetiya w ji her aliy ve ji hem netewe yan netewetiya yn d bilindtir e. Ev j dtinek e ko xesleta w zalbneka bi pozbilind ye li ser wan yn qaşo nizimtir in (5). Şovnsma ziman lnrneka siyas ye ko ziman yan lehceya xwe ji ziman lehceyn d baştir, ciwantir, pşkefttir, dewlemendtir, resentir biserbertir dibne. Şovnsm rbazek, dtinek, fikrek yan tgehiştineka siyas ye: kes wek şovnst ji dayik nabe ew bi ten di prosesa jiyana di civak de, ko pir e ji nakok newekhev idiolojiyn cor bi cor, dikeve pey fikrn şovn yan her dtineka d ya siyas.

Ez d v behs bi pdeneka z li ser şovnsma faris tirk ereb dest p bikim. Ziman kurd li her ar welatan amanca w şovnsm bye kurdziman bi tecrubeya xwe v dinasin l kesn weha hene ko baweriya wan bi w nne ko şovnsma kurd j li dij zimann d li dij lehceyn kurd li kar e. Ew hers nimneyn şovnsma ziman netewey diyardeyn siyas ne peywendiya wan bi tirkbn yan farisbn yan erebbn nne dibe ko tirkek li dij şovnsma tirk be (wek Îsmal Beşik) yan tirkek alaya şovnsma faris bilind bike (wek Ehmed Kesrew li Îran).

Şovnsma ziman ya faris, tirk ereb

Van hers şovnsman li gel peydabna nasyonalzma faris tirk ereb di dawiya daw ya sedsala nazdey de ser hildaye di sedsala bst de, li pşiy li Îran Tirkiyey paş li Îraq Sryey bn stnn projeya netewebn dewletbn.

Jibil hinek cudahiyn di navbera wan hers projeyn nasyonalst de, ew di bikaranna ziman de ji bo dariştina qewarwya netewe dewlet ji hevdu nzk in. Di her ar welatan de, di prosesa kirina neteweya ran, raq, tirk, sr de, roleka mezin ji ziman re hate dan. Ew hem welat pir ziman pirnetewe pir kultur in. Siyaseta herar dewletan ew b ko bi serdezalkirina zimanek resm qedexekirina zimann neresm, neteweyeka yekziman yekkultur yekqeware dabirjin. Hikmet ji bo biserdezalkirina ziman resm, hem dezgehn şdet wek pols, esker, dadgeh, zndan xistine xizmet hem j amrazn idioloj wek perwerde, ragihandin, huner, zanist kultur bi kar ann. Amanca dewlet, bi taybet li Îran Tirkiye Sriyey ew b ko ziman resm bibe ziman wan hemiyan yn ko bi zimanek d diaxivin. Zimann ereb faris tirk bn amrazn projeya zimankujiy yan jenosda ziman.

L yekzimankirina xelkek pirziman ne karek hsan b berxwedaneka mezin hate pş. Tev w j bikaranna şdet amraz serek y yekzimankirin b. Wan dewletan, bi tayebt Îran Tirkiyey pkol kirin ko bi hrişa idioloj fikr ziman kurd bbuha bikin w wek lehceyeka paşket bikrnehat bo jiyana kultur rewşenbr berav bikin.

Li Tirkiye Îran (bi tayebt di hikmeta Rezşah Pehlew 1925-1941 de) bikaranna ziman kurd di nivsn xwendin axiftin heta guhdarkirina radyo muzka kurd de ji aliy qann ve tawanek (sek) b li dij dewlet, ew j tawana tkdana yektiya erd yektiya netewey b. Di xwendingeh zanngehan de, yan diviyabya behsa kurdiy nehatibya kirin yan ew wek lehceyeka bbuha ya ziman resm bihata bi nav kirin.

Wek mnak, di sala 1959 de, dem Neşriya Amar Imm bo cara yek amara (statstka) ziman lehceyn ran belav kir ragihand ko li Îran deh ziman hene, end mamosteyn zimannas hest bi xeter (rsk) kir wan ragihand ko li Îran ji bil yek ziman i zimanek d nne ew j faris ye. Wek nimne, mamostey ziman pehlew Sadiq Kiyay, di hevpeyivnek de li gel rojnameya Khan ko di bin sernav Der Îran feqet yek ziban wicd dared de belav bb, got ko di saln derbasby de hewla w yek hatiye dan ko Gyş ran wek kurd p bt nivsandin edebiyat j bt pkanan. Kiyay got ko di w tkoşn de, ko mebest j kmkirina desthilata ziman faris ye, derket ko wan lehceyan şiyana danana peyivn zanist dn kultur nne divt ew wan peyivan ji farisiy yan zimanek d werbigirin:

Der end sal exr kşeş şod est ke berex ez gyşhay ran manend peştu, belu, kord şomal Êraq der nvşten be kar rewed we suret edeb we resm peyda koned.
În kşeş ke beray berendaxten ziban faris encam mgred nşan dade est ke gyşhay ran tewanaiy saxten wajhay lm we dn we ferheng ra nedarend we beray tekml xod bayed ngn wajeha ra ez faris ya zibanhay dger ariye konend ya be teqld faris we texr muxteser der wajhay an luxat tazy bsazend.
Ez bş ez hizar sal pş temam raniyan der karhay lm we ferhengiy xod yek ziban bkar bordend we mberdend ve an ziban faris est ke temam mlet Îran der an sehm est Ziban faris ygan ziban ferheng we lm we menewiy raniyan hest we ziban est bisyar sade we asan we zba we tewana. Der n ziban herf terf we muzeker we moennes we xonsa, tesniy, texr payan sm we zemr we sfet we der halethay moxtelf we serf pde we doşwar fl wocd nedared(6).

Kiyay di dirjahyiya wan axiftinn xwe de pişt ko w ragihand ko kurd bel ne ziman in gyş (lehceyn) farisiy ne, w got ko ereb, tirk ermen j ne ziman in div ew wek lehceyn farisiy bn danan, ji ber ko wan piraniya peyivn xwe, bi taybet peyivn manew ferheng ji farisy wergirtine. L ew daya ko (tirk ereb ermeniy peyivn xwe n in) wek rast şaş e kir ye, di eyn wext de henekkirin e bi zanist zimannasiy (ew weha dibne ko ziman komeka peyivan e). Eger bt ew ziman nebin ew lehceyn farisiy bin, div her li gor w pvan faris lehceyeka erbiy be ji ber ko piraniya peyivn, hem yn manew hem yn nemanew ji erebiy hatine wergirtin (7). Kiyay pişt w j eyn gotin di Radyo Îran di programa Merzhay danş de dubare kirin got ko bikaranna lehceyan di axiftina rojane di karbarn malbat mehel de ne eyb e, l bel hewildana danana şir edebiyat nivsarn zanist bi wan lehceyan dibe egera kirina nakokiyan di nav netewey de teesuba l qewm derdixe:

Bnezer men bkarborden gyşha der goftogy rozane we zendegiy xanvadg we mehel eyb nedarend wel kşeş der pedd awerden şr we edebiyat we nwiştehay lm beray anha kar bhdy est ke caz tlaf weqt we tefrqe der miyan destehay gnagn mlet we cad teesobhay l we qowm we b tla manden ez edebiyat faris we ferheng kohen muşterek ran k rxty fkir we kşeş niyakan hemy ma est netc nexwahed daşt.

Kiya li v der propagendey bo proje siyaseta lehcekirina (dialectization) ziman nefaris dike. Ew siyast jiyana rewşenbr jiyana rojane li gor ziman parve dike jkve dike: ziman faris dike ziman kultura bilind, bi manaya ziman rewşenbr ji bo xwendin nivsn, zanist huner, edebiyat, perwerdey, ragihandin ziman d dike gyşek ko ew bi ten bi kr w tn ko di jiyana rojane de bn bikarann, ew j her bi away devk. Ew projeyeka nerewşenbrkirina ziman ye di eyn wext de projeya mehelkirin (lolkalkirin) ye j: Faris ziman netewey ye zimann d gyş mehel ne. L Kiya bi mehelkirin j ne raz ye li gor w nav wek kurd ne durist e i qmeteka zanist nne ji ber ko kurdiy lehceyn xwe yn cor bi cor hene, axiftina wan ji l bo l ji gundek bo y d ji hev cuda ye ew nikarin di hevdu bigehin:

stlahat manend lor we kord ez nezer ziban şnas erzeş nedared we şayşt est k ez n pes her yek ez gyşhay anha ra b nam codagany xand we der berrshay lm ferb n gn namha ra nexord. Bayed danst k her yek ez n gyşhay kord we lor der daxil xod ez l b l dger ez yek abad b abadiy dger ferqhay peyda mkoned(8)

Bi kurt, şovnsma faris nkara pirzimaniya xelk Îran dike dixwaze bi şdet diyar bike ko li Îran bes yek ziman heye ew j faris ye zimann d lehceyn farisiy ne. W day i peywend bi zimannasiy ve nne ew bi ten xeyaln nasyonalstiyeka dijwar e ko dixwaze bi yekzimankirina xelk pirziman y Îran neteweyeka yekgirt ya faris-axvan bike. L farisy j wek kurdiy gişt ziman d, lehceyn xwe yn cor bi cor hene, ew ji gundek bo gundek, ji deverek bo deverek, ji bajarek bo bajarek car j ji taxek bo taxek ji hev cuda ne (9). Herweha tev zimann zind peyivan qer dikin faris bi xwe di qerkirina peyivan de di rza pşn de ye. Her zimanek j, i kurd bel i faris frans, dezgeha xwe ya peyivsaziy heye peyivn n dadinin. Heta ew peyivn qerkiri j di w dezgeha peyivsaziy de kakil tvil xwe y xwemal peyda dike. Zimann giring yn dunyay yn edeb her ji ereb faris niy li rojhilat bigire heta ngilz rs elmaniy li rojavay, hem gelek peyivan ji zimann d qer dikin hem j peyivn n dadirjin. Ziman ko peyivan qer neke ne zimanek li kar pşkeft ye. Tev v j ko ziman roleka giring di bna netewey di hişa netewey de dibne, yekziman qet nikariye yektiya axvern xwe pk bne biparze. Wek nimne, ngilzaxvern Emerkay di 1776 de ji Îngilstan cuda bn welatek serbixwe bi nav Welatn Yekgirt yn Emerkay damezrand. Herweha, pişt hilweşiyana mperatoriya nemsa-mecer di 1918 de, elmanziman nebn yeknetewe beşek wan netewe-dewleta Nemsay pk an beşek j bn neteweya elman beşn din li gel axvern zimann d neteweyn swsr, beljk luksamburk damezrandin. Li rojhilat, yektiya ziman faris, klask edebiyata w ya mezin qet neşiyaye axvern w ziman di yek welat de kom bike wan bike yek netewe. Îro faris, li s welatn cran bi s navn cuda bi s standardan (faris, der, tack) ziman resm y netewe-dewletn cuda ye. Ziman ereb elfusha j tev w serf nehw rnivsa xwe ya yekgirt nikar yektiya neteweya ereb welat wan pk bne niha ew bi ser bstyek netew-dewletan de dabeş bye standardn cor bi cor j peyda bne.

Dem ko şovnst dixwazin gelek demokrat bin ew dibjin pwst e hurmet li lehceyan bt girtin lkoln li ser wan bn kirin ji bo dewlemendkirina ziman faris wec ji wan bt dtin (10). Dibe ko şovnsma faris ko Sadiq Kiya yek e ji nnern w, nerimtir be ji şovnsma tirk, l ew di war siyas fikr de ji eyn nifş - şovnsma netwey ne. Li Tirkiyey şdeta dewlet ya li dij ziman kurd pir mezin b axiftin, i di war xiss de wek mal i di war gişt de wek xwendingeh qehwexane cade kolan dareyan de hat qedexe kirin. Şovnsma ziman bi propagendeya di amrazn ragihandin di xwendingehan de hewil da ziman kurd weha b qmet b hurmet bike ko kurdaxv ji ziman binyat xwe şermezar bibin zarokn wan şerim bikin yan newrin bi ziman xwe biaxivin. Şovnstn Tirkiyey wek yn Îran, dixwest diyar bikin ko kurd ne ziman e bi ten 8428 peyivn w hene ko 300 j kurd ne yn d ji zimann cor bi cor hatine wergirtin. Wan digot ko lehceyeka weha paşkeft şepirze nikare xwed nivsn edebiyat be ew ya ko heye j biyaniyan j re kiriye (11).

Ew şovnsm ber binayt y siyaseta ziman ya rijma kemalst b. Di w dem ko t de axiftin bi kurd ermen suryan yunan ereb dihat tepeser kirin, peyiv ji ereb faris bo tirkiy petkirina w dihatin wergirtin. L dem ew projeya petkirin sernekeft, wan teoriya ziman hetav peyda kir ji bo ko w şikestina xwe p biveşrin. Îdiaya w teoriy ew e ko giş ziman ji peyiva tirk gneş (hetav) hatine wergirtin, ew weha dikaribn bibjin her peyiveka qerkir di binyat xwe de tirk ye. Sadiq Kiya j nikarib ziman faris pet bike, evca w xwest diyar bike ko her peyiveka ereb ji peyiveka faris bye.

Rewşa damezrandina dewleta Îraq Sriyey ne wek ya damezrandina Îran Tirkiyey b. Li Îran Împeratoriya Osman, nasyonalsma faris tirk di dawiya sedsala nozdey de peyda b desthilata dewlet di destn wan de b yan di w desthilat de beşdar bn (li Îran di 1906 de li Osman di 1908 de wvetir). Ber şer chan y yek, dem nasyonalstn ereb bi hviya hilweşandina dewleta osman serxwebna welat ereb bn, qet di hizra wan de neb ko netewe welat wan pare pare bibe bstyek netewe dewlet j bibin. L li gel hilweşiyana dewleta osman nasyonalst bi xwe bn amraz projeya dabeşkirin ko ngilz fransiyan bi rve dibir. Tev w j du dewletn ntdab (Îngilz Fransay) Îraq Sriye wek dewletn ereb damezrandin, ne nasyonalstn raq hebn ne j yn sr. L di prosesa dariştina wan herdu dewletan de, nasyonalsma ereb-raq ereb-sr hat kirin. Wek nimne, Ebu Xeldun Sati Elhuser, ko ji xelk Yemen b hikmeta ntdab ew anb Bexday bo ko bibe Mudr Mearifa Am ya Îraq (1921-1927), xwe ji w neraz kir ko hem xwendewar hem j amet elnas peyiva ereb bi manya bedew felah bi kar tnin. Sati Elhuser mamsote agahdar kirin li ser w ko bikaranna peyiva ereb bi w manay li dij perwerdeya nştmanperweriy netewey ye ji erka mamosteyan e ko xwendinkaran hn w bikin ko ew w fehim bikin ko peyiva ereb ne yan nek ji nn xelk ye l ew tt manaya timamiya endamn ummey nabe mamsote şaşiyeka weha bikin divt ew di ders behsan de nav w ummeya mezin bi dursit bi kar bnin. Sati Elhuser di Elbelax Elamek de ferman da ko divt mamoste xwendinkar peyiva ereb bi manya Neteweya ereb bi kar bnin:

Min elmeilm ene amet elnas qed tad stimal kelimet ereb bmeina bedew we felah. Fekesren ma yeqln meselen zehebe la elereb ew kan nde elereb bmeina: zehebe la elbadiye ew kan beyne elbeduw
Lima kan haza eltbar muxalifen lima teqtezh elterbiye elweteniye we elqewmiye ko elmuxalefe, we lima kan esma elxayat ellet yecib en yestehdifeha elmuelimn f dursihim we eimalhim hiye besu elexlaq elfazle bisre ame, ew teqwiyet elşir elweten we elqewm bisre xase, reeyna en nulft enzar cem elmudrn elmuelimn la haza elemir elmuhm, we netlubu leyhim:
En yectehdu f zalet haza elxete bkul maledeyhm mn quwet we neşat, ew en ufhm eltelamz bkul dqe we tna meina elfelah we elbedew we elereb we yuwezih lehum en kelmet elereb la tedulu ela sinif mn sinf elxelq, bel hiye tedulu ela cem efrad elume, we yuewidhum ela stmalha bhazh elsre we cucenb enfsehm mn elştrak f hazh elxelte, we stmal isim hazh elume elezme ellet yecib en teftexr f elntsab leyha, bhaza elmena elam, sea ekane f durshim, ew f muhadesathm (12).

Her di wan salan de ko Sati Elhuser t de dixwest bi desttwerdan di ziman ereb de hesta netewey ya ereb li Îraq pş bixe, w r li ber desttwerdan di alabeya kurd de digirt ji bo ko ziman kurd nebe amraz netewebna kurd. Wek mnak, w daxwaz ji Tewfq Wehb kir ko rzimanek kurd bo xwendingehn destpk dabine l diviyabya w ew rziman kurd ji erebiy drnexistiba. Li gor dtina Wehb ji bo nivsandina kurdiy kmas di alfabeya ereb de heye div bt ak kirin, w ji bo w mebest end nşan li ser herfn ereb zde kirin. Sati Elhuser bi dijwar li dij w program derket got ko ereb ziman Quran ye danana nşanan zdekirina nuqteyan li ser herfn ereb kufr e. Wehb di bersiv de got wext Quran hat nivsandin, rab nuqte di herfn ereb de nebn destnivsn Quran yn her kevin ne bi rab ne bi nuqte bn, pişt ko nşan li ser hatin zde kirin, ziman faris nuqte li ser zde kir hem nşan (13).

Ev ya ko min heta niho got dilopek e ji deryayeka gotar, dtin, siyaset kiryarn şovnsma faris tirk ereb. Di sedsala bst de, bi taybet pişt şer chan y yek, gel kurd ziman w amanca siyaset kiryarn wan s şovnsman bn dihat aver kirin ko qurbaniyn wan s projeyn zimankujiy bi xwe nekevin pey siyaset kiryarn weha. L di gelek warn ziman siyaseta ziman de, hinek ji soranxwazan di w ry de ya ko wan s şovnsman xweşkirib diin.

Şovnsma soran

Şovnsma soran lehceyn kurd hildisengne, nirxan j re datne, txe dereceyan sstemeka bilindnizimiy (hrarş) p dike weha berav dike ko ew derecedanan xwerist ye pdiv neguhor e divt bt parastin. Di w sstema bilindnizmiy de soran li ser text hikmet tt danan da ko lehceyn din xizmeta w bikin. Ew dibjin bilindrniştina soraniy ji ber w ye ko ew ji lehceyn d baştir, pşkettir, dewlemendtir, resentir biserbertir e. L ji ber ko i bilind b nizm nabin, baweriya bi bilindiya soraniy t hember bawereka d: nizimbn paşketina lehceyn d. Algirn bi ten soran di du saln derbasby de, ew dtin bi aşkerah diyar kiriye, hem bi rehet hem bi dijwar. Ez li v der hinekan ji wan dtinan b destkar vedigrim:

Er gelo dibe herma Kurdistan bikin milk şwezaran, xelik bi gişt ji wan herdu şwezarn di ragihandin de tn bi kar ann bzar e, gera w ye ko her bajar gundek bi şwezar xwe bixwne! Wek awa niha li devera Behdnan gaveka ji w reng hatiye havtin!!!! Ev pşniyaz taybetmendiya herm li ber avan nagirin! Ko pirananiya piraniy soranbj in, ji ar parzgehan (wlayetan) yek parzgeha ko rjeya km ya rniştivanan j heye, bi şwezar behdn diaxivin! Ev bilindiya şwezar soran weha kiriye ko behdnbj gelek baş ji şwezar soran bigehin p biaxivin. Her di eyn dem de peyivna behdniyan tevliheviyek e ji soran erebiy ko weha dike, ko soranbj pitir ji kurdn bakr rojava tbigehin (14).

Ev paragrafek e ji nivsareka heşt-neh paragraf l ev end rz bingehn şovnsm bi aşkeray diyar dikin:

1. Nivskar lehceya (şwezar) xwe (soran) wek ziman danaye yn din kirine lehce dibje eger kurmanc (behdn) di nivsn xwendin de bt bikarann weha dibe ko her bajar gundek d bi şwezar xwe bixwne. Di zanistn ziman de ji mj de ev reng siyaseta lehcekirin wek buhaneyek ji bo binbirkirina ziman hatiye behis kirin. Wek nimne Tove Skutnabb-Kangas ko şehrezayek maf ziman ye dibje:

Grupeka ko desthilata zdetir hebe dikare bje grupeka din: Ev ya ko em p diaxivin ziman e, l ev ya ko hn p diaxivin her lehceya ziman me ye. Ziman me bi timam pşketiye, modern e, dewlemend e, mentq ye. L lehceya te destpk (prmtv), nepşket, sunet, peyivhejar, atif, neeqlan, ne bikrhat bo perwerde yan kargriy edeb fikirkirin yan şaristaniyet ye (avkan). Ev ew tişt e y ko tirk dibjin kurdan: Kurd lehceyeka nepşket ya tirk ye. Nnern dewleta Tirkiyey bo demek dirj ji kurdan re digot tirkn iayay, ji zimanm wan re j digot lehceyeka tevlihevby ya tirk ko bi ten li iyayan hebye her ji ber w j hinek rxsarn xwe yn taybet hene ko di tirkiya rastn esl de peyda nabin (avkan). Helbet kurdiy i peywend bi tirkiy nne, herwek awa ziman polon peywend bi yabaniy nne. Li v der emiyek tt kirin, l ji w bilindnizm (hierarchized) tt tertb kirin: Em wek hev in, l hn, emeka kmkurt in her ji ber w j ji bo we nabe ko hn arenivsa xwe peyda bikin (15).

2. Nivskar bes bi w raz nabe ko ew lehceya xwe bi ziman dabine lehceyn d bixe di pileyeka nizim de. Ew dibje eger bt ziman kurd du lehceyn xwe yn resm hebin d herma Kurdistan bibe mexela şwezaran. Yan Kurdistan bi soraniy Kurdistan e eger bt kurmanc j li gel soraniy bt resm kirin Kurdistan dibe mexela lehceyan. Mexel peyiveka abor-heywan ya gelr ya Kurdistan ye ko ew di ferheng de weha hatiye şirove kirin: peey heywan (Ferheng kişt kal, berg duy, r. 114). Cgay moldan ajal (Ferheng Xal), Meiwa elmewaş leylen we f elzuhur (Ferheng Mehabad, r. 592), Cay strahet gawan (Ebas Celliyan, Ferheng Başr, Tehran, ntşarat Pirsman, 1385, r. 685). Bikaranna Mexel bo diyarkirina mebesta siyas bo cara yek li Kurdistana başr di saln 1961-1991 de ji hevedudaniya Molgey caşan / Mexela cehşan ket ser zaran niha j algirn rbaza Bi ten soran w bo lehceyn nesoran bi kar tnin.

3. Her di w paragraf de, nivskar dibje ji ber hegemoniya soran, Behdnbj gelek baş şwezar soran fehim dikin p diaxivin. Li gor dtina w ev fehimkirina berferh ji ber w ye ko peyivna behdniyan tkelek e ji soran erebiy, weha ko soranaxv wan pitir fehim dikin ji kurdn bakr rojava. Bingeha v diay peywend bi serweriya soraniy heye: Ya giring ew e ko soranaxv xelk Behdnan fehim bikin, imk xelk Behdnan ji ber w ko soran ziman kurd y rastn e ne tevl erebiy ye, soraniy fehim nakin divt ew bn hn soraniy kirin. Bi kurt, kurmanc lehceyek e debara xwe b ziman lehceyn din nake. Ez li v der nabnim ko pwst e v dtin ji aliy siyas ideoloj ve hilbisengnim. L bi ten pdiv ye bibjim ko bervaj w dtin, li gor zimannasiy, ziman ne ji komeka peyivan pk hatiye. Ziman sstemeka aloz ya pkaht ji end jrssteman e wek sstema deng, sstema morfoloj, sstema peyivan, sstema hevokan, sstema manay, sstema gotar ko her yek ji van j sstemn xwe yn hrik hene pevre girday ne. Evca di v sstema aloz de, eger ew rast be ko kurmancaxvn Badnan baştir soraniy fehim dikin (16), ne ji ber w ye ko badn tkel soran erebiy ye. Eger peyivna behdniyan tkel ereb soraniy ye, peyivna soraniyan j tkel erebiy gelek ziman lehceyn din e. Eger mebest j ew e ko soran bi awayek ji ber xwe ve hatiye pet kirin kurmanc j, hevdem li gel soraniy, bi kovara Hawar, Ronah Roja N Str apemeniyn din ve (hem yn bi alfabeya ereb hem yn bi ya latn) bi w ry de ye. Ji bil w j, piraniya peyivn petkir yn lehceyek dikarin di lehceyeka din de bn bi kar ann. Li gor zimannasiy qerkirina peyivan ji ziman din xesleta ziman naguhore , bervaj, ziman xesletn peyivn qerkir diguhore wan dike xwemal. Qerkirina peyivan ji zimann din yek e ji prosesn zindbn zindmana ziman, l şovnsma ziman wek mirin li v mze dike.

4. Bi dtina nivskar eger kurmanciya Badnan ji aliy awatiy ve bi kr i ney, i kar w ji aliy endniy ve j nne: taybetmendiya herm [ew e] ko piraniya pira w soranbj in, ji ar parzgehan yek parzgeha ko rjeya rniştivann w j km e, bi şwezar behdn diaxivin. Kesek ko behdnan nedtibe bi hrgil nekve ber van axiftinan, dibe ko weha fehim bike ko dibe Badnan hatibe ol kirin. Em dikarin bipirsin ka gelo rast e Badnan rjeyeka km ya rniştivanan heye? Ew rjeya km divt end be bo ko weha km bt danan? Bi kj serhejmariy? Bi kj belgey? Pvana km piraniy i ye, ev k daniye ji k der hatiye, i peywendiya v bi maf ziman heye? Ya diyar ew e ko hikmeta herm heta niha serhejmariya lehceyan kom nekiriye diyar e j b zanyariyeka weha nexşeyeka biserber ya ziman lehceyan li ber destan nabe.
Bila ez w pirsiyar bikim: Gelo ew kerb kn, ew bhurmetkirin sivikatkirin bi lehceyn din ji k der t ber bi k der die? Ez bi w av (av yekziman / yeklehceyiya soranxwazan) nabnim ko pirlehcey wek baxey şwezaran yan gulistana şwezaran bt fehim kirin. L wext ko soranxwazek nikare bi zimanek heta hedek b algir bibje, wek nimne mozayka şwezaran li şna w dijnan bide bibje mexela şwezaran, ev ne bi ten kerba dil xeyidn e l ew helwsteka siyas idiolojiyane ye. Diyar e şovnsma soran nikare ji aroveya w şovnsma ko neteweyn din j re dariştiye derbikeve. Wek mnak, dem ez pşniyaz dikim ko dikarin di hikmeta Kurdistan de du lehceyn resm hebin belgeyn resm wek pasport pareyan bi herdu lehceyan bn nivsandin, soranxwaz dikevin beriya hikmeta Bexday bi heyirn ve dibjin tişt weha nabe bi sivikatkirin dibjen ev komdya ye.

Sinorn bn ne bn

Dibe ko ew d xuya be ko bi dtina Etaturk Reza Şah hakimn Bexday zimannasn wan netewe yek e yek ziman xwe heye ziman w yek lehceya edeb standard heye. L ew ya ko şovnst di xeyala xwe de bi neby dadinin ev ji mj de ye di jiyana ziman siyas ya geln dunyay de bye. Tekstn pareyn kaxez yn dehrup yn hind bi hevde zimanan (17), parey n bi pnc zimanan, her yek ji parey sirlank swsr bi ar zimanan nasnameya swsr bi pnc zimanan tn nivsandin. Herweha di parlamentoya Kanaday de bi du zimanan di ya Beljkay de bi s zimanan diaxivin (18).

Dem di sala 1965- de frans li Kanaday b ziman duy y resm, hng li gor dtina hinek ngilzaxvan tiştek weha nabe bibe yek netewe nikare xudan du ziman be. Niha, pişt 45 salan, ko ngilzaxvek bivt bibe serokwezr yan bibe rber partiyeka federal divt ew hind fransiy bizane ko ji axiftina frans tbigehe bikare mebesta xwe bi w ziman derbibire. Kanada welatek serbixwe ye l serok dewleta Kanaday Qirala Birtanyay Viktorya ye dem ew ji bo seredan tt Kanaday, ew di axiftinn xwe yn resm de bi herdu zimanan diaxive wan tkel dike, end hevok bi ngilz end hevok bi frans. Ya ko tiştek ne mumkn b, niha bye warek mumkn. Diyar e soranxwaz nikarin, ne di dunyaya fikr ne di ya kiryar de, ji w bazin ko şonnsma ziman ya Bexda Enqere Tehran j re danay derbikevin.

Ez kurt bikim, algirn projeya Bi ten soran bi w dtin ne ko netewe bi ziman ve girday ye ziman netewey zimanek tek-lehcey ye teklehce j lehceya wan e. Û eger bt kurdiy du lehceyn xwe yn standard yan yn resm hebin d netewe ji hev hilbiweşe d ziman w ji zimantiy bikeve. Ev dtin pişta xwe nade zanistn ziman (zimannas, zimannasiya civak, civaknasiya ziman) ne j haya w ji tecrubeyn zimann geln din heye. Ew li şna wan siyaseta praktka ziman ya nasyonal-şovnsm ya tirk faris ereban li ber av digire. Heta pwst nake j bipirsim ka awa her yek ji netwey norwj ermen elban du lehceyn xwe yn standard netewey swsr ar zimann xwe yn resm netewey beljk s zimann xwe yn resm bi kar tnin? Soranxwaz dixwazin lehceya xwe bi ser lehceyn din de zal bikin , ew niha ko dizanin xelk Badnan biryara xwe daye, dixwazin bi ziman drok sbat bikin ko soran lehceyeka pşkeft ye kurmanc ya paşkeft ye. L dem ew awiran li drok didin, ew dikevin di nav dunyaya xeyalatan faktan didin aliyek efsaneyan saz dikin. Ez d di beşn d yn v nivsar de behsa efsaneyn şovnsma soran bikim. L ez li v der dixwazim biim ser alternatva şovnsm.

Pirsgirka jkveqetiyana netewey yan pirsgirka demokrasiy?

Di sedsala derbasby de, tecrubeya ziman li wan welatn kurd t de dijn tecrubeya zimankuj, şovnsma ziman, kulturkuj, komkuj, jenosd, cnayetn şer, cnayetn dij beşeriyet b. Mark Levn, droknivsek jenosd, dibje Anadola rojhilat (ku ji Kurdistan Ermensitan pk tt) di dawiya sedsala nozdey de ta niha kirine melbenda jenosd (zone of genocide) geln ermen aşr kurd t de hatine jinav birin. Em dikarin bibjin ko ew melbend, di eyn wext de melbenda jenosda ziman j b. Jenosd ne bi ten di jinavbirina laşn xelk de ye kuştina ziman j wek formeka jenosd hatiye nas kirin. Hilweşandina melbenda jenosd ko berhema nasyonalsma tirk faris ereb e, erk sermil azadxwazn tev geln w melbend ye, havtina şovnsma ziman gavek e ber bi tkdana w melbend demokratkirina jiyana siyas li w dever.

Hind şovnsma ziman di mej hizra tekkesan de bimne i xetereka mezin j nne l ko ew bibe siyaseta hikmet, ew hng dikare projeya zimankujiy yan jenosda ziman bi can bixe. Erk li ser mil soranaxvan gelek giran e. Soranaxv dikarin nekevin pey siyaseta sornaxwaziy w red bikin li dij rabiwestin. Soran niha di dereceya desthilatdariy de ye divt soranaxv btir ztir ji kurmancaxvan axvern lehceyn din alaya demokrasiya ziman maf ziman bilind bikin, ew wek pirsgirka maf demokrasiy li v nakokiy binrin, ne wek pirsa qriyn parebna netewey. Di dunyaya ziman siyaset de di s saln debasby de, gavn baş ber bi sstemeka ziman ya demokratk hatine havtin. Wek nimne, di zanist zimannasiy y niha de behsa zimannasiya rizgarxwaz tt kirin peywendiyn desthilat ziman bi şweyek berferehtir ji ber tn rave teorze kirin (19). Di war maf j de, maf ziman niha bi awayek berferh kr wek Beyana chan ya mafn ziman (1996) zelal kir, ji aliy Unesco piraniya rxistin bizavn mafn mirov zimannasan ve hatiye pejirandin (20). Gelo em dikarin bipirsin ka soranxwazan mala xwe di pareya niha ya droka maf ziman de li k der deynaye?

1. Bo zanyariyan li ser tepesrkirina ziman, zulma ziman, zimankujiy jenosda ziman binre li:
J. Baugh, Discirimination and language, Encyclopedia of Language and Linguistics. Second Edition, Vol. 3, 2006, pp. 694-695.
Tove Skutnabb-Kangas, Linguistic Genocide in Education or Worldwide Diversity and Human Rights? Lawrence Erlbaum Asociates, Publishers, 2000-

2. Min terma Bi ten soran li gor pvana Bi ten ngilz (English Only) bi kar an. Tevgera bi ten ngilz li Emerkay dixwaze ko ziman ngilz bibe ziman resm. Li w welat li gor qann destr i zimanek resm nne, l niha ko axvern ziman ispan pirbne, ev tevger, dixwaze bi bihaneya parastina yekgirtina netewey w ziman tepeser bike. Komeleya Zımannas ya Emerkay (Linguistic Society of America) dtina v tevger ya di war yektiya netewe yektiya ziman de bi şaş zan. Herweha Yektiya Azadiyn Meden yn Amerkay j (American Civil Liberties Union) ragihand ko resmkirina w projey d maf wekheviy li Emerkay tk bide. Ji bo zanyariyan li ser v tevger binre li: http://en.wikipedia.org/wiki/English-only_movement.

3. Wek mnak binre li peyiva şovnsm di ferhenga hizra siyas de ya ko mamostey konservatv y zanist siyas Roger Scruton kir:
Roger Scruton A Dictionary of Politicale Thought. Palgrave Mcmillan, 2007, p. 89.

4. Floyd James Davis, Minority-Dominant Relation: A Sociological Analysis. AHM Publishing Corp., 1978, p. 49.

5. Thomas Spira, Nationalism and Ethnicity Terminologies: An Encyclopedic Dictionary and Research Guide. Vol. 1, Academic International Press, 1999, p. 66.

6. Der Îran feqet yek ziban wucd dared, Kyhan, duşenbe, 18 behmen 1338.

7. Kiyay, wek her kes d dizan piraniya peyivn faris ji erebiy hatine qer kirin, l w di kitba Qelb Der Ziban Ereb de (ntşarat Danşgah Thran, şomar 671, 1340) xwest diyar bike ko piraniya peyivn ereb ji farisy hatine wergirtin.

8. Sadq Kiya, Gyşhay Îran, Meceley Radyo Îran, şomare 53, dy mah 1339, s 35.

9. Ji bo zanyariyan li ser lehceyn parzgeha faris binre li: Ebdolneb Selam, Gencny gyşşnasiy faris, Thran, Ferhengstan ziban we edeb faris, Gorh Neşr Asar, Cild ewel 1383, cild dowem 1384, cild swom 1385, cild iharom we pencom 1388.

10. Wek mnak Çengz Pehlewan (Ziban faris we tewsey mll?, Adne, şomar 15, ewel mordad 1366) dibje elaw ber bernamehay umm (der radyo we tlvzyon) we htram gozaşten b hemy gwşeha.. bayed.. ez anha der chet xen kerden ziban faris meded bigrm.

11. Binre li tza doktoray ya Salih Nekn ya li ser binavkirina gel welat ziman kurd di nivsara zanist siyas ya tirk de:
Salih Akin, Dsignation du people, du territorie et de la langue kurdes dans le discours scientifique et politique turc. Universit de Rouen, 1995.

12. Abu Xeldn Sati Elhuser, Muzekerat f El-Îraq 1921-1941. Elcuzu elewel 1921-1927, Menşrat Dar Eltebe, Beyrt, 1967, s. 479-480.

13. Tewfq Wehb, Hewle meqal mesliyet eledb elkurd elkubra, Perwerde Zanist, hejmara5, sala3, Bexda 1973, r. 81-91; herweha hevpeyivna min li gel mamsote Tewfq Wehb, London, 28/7 1976.

14. Binre li steya Kurdistanpost, Divt Emr Hesenpr lbornname binivse!, yekşem 10/1 2010: http://www.kurdistanpost.com/
view.asp?id=962e3250

15. Berper 152y ji kitba Skutnabb-Kangas ko di perawza yek de hatiye.

16. Ev j wek piraniya behsn din tiştek b lkoln belge ye.

17. Binre li parey dehrp y hind di Wikipediay de ko ji bil ziman hind ngilz bi pazde zimanan li ser hatiye nivsandin: http://en.wikipedia.org/wiki/Indian_rupee

18. Binre li: Yasay zimane fermiyekan le end wilatk fireziman da, pşkşkirin amadekirina Tariq Cembaz, wergrana Mecd Asinger, ji apkiriyn Parlamentoya Kurdistana Îraq, Komteya Karbarn Yasay (21), Hewlr, apxaneya Şehab, 2007

19. Wek mnak binre li herdu nivsarn Zimannasiya rizgarxwaz Tepeserkirin ziman:
I. Signorini, Emnacipatory linguistics, Concise Encyclopedia of Pragmatics, 1998, pp. 281-283.
J. Baugh, Discrimination and language, Encyclopedia of Language and linguistics, Second Edition, Volume 3, 2006, pp. 694-686.

20. Ji bo xwendina teksta kurd ya w belgey (Universal Declaration of Linguistic Rights) binre li Carnamey maf ziman ya ko kek Hesen Qaz ji ngilz wergerandiye (di steya Ruwangey de):
http://ruwange.blogspot.com/2010/02/
universal-declaration-of-linguistic.html
Ji bo xwendina teksta w ya ngilz j binre li:
http://www.unesco.org/cpp/uk/
declarations/linguistic.pdf
http://www.linguistic-declaration.org/index-gb.htm

Tbn: Ev beşa yek ji v nivsara Emr Hesenpr ya bi sernav Şovnsm soran efsanekan ya ko di hejmara 22y (9/3 2010) ya rojanmeya heftey Ferheng de ko pveka rojnameya Hewlr ye de hatib weşandin hatiye wergirtin. Sidq Hiror ew kiriye kurdiya kurmanc. Li şna peyiva zarav, peyivn lehce şwezar di nivsar de hatine bi kar ann , wek xwe mane. (Kulturname)

-----------------------------------
Nivskar: EMÎR HESENPÛR Kulturname
Weşandin: 2010-03-24
Xwendin: 25833
 

ZIMAN   
Gelo ez bm yan bihm? (2012-11-27)
Ziwan dyalekt kurd (2012-07-13)
Duziman (2011-01-02)
Ji kurdya tirk ber bi kurdya kurd ve (2010-10-28)
Bengi Yildiz: Li Kurdistan ziman yek y resm d kurd be (2010-10-12)
Ziman bingeh nasnameya kurd ye (2010-05-05)
Alfabeya Celadet Bedir-Xan bye smboleka netewey (2009-10-05)
[diyom] Mirov banqey dişelne yan j banqey taz dike (2009-06-24)
Rastnivsandina veqetandekn ziman kurd tewangn wan (2009-02-27)
Tewanga navdrn ziman kurd (2009-02-08)
Homer Dizey malik li dihokiyan şewitand Kurdistana Iraq Îran ji soraniy re (2008-11-12)
Çima Carbekir ne Crik? (2008-01-02)
Ziman gird = mezin bo hem kurdan (2007-12-04)
Yeknetewebn ne bi ziman yekgirt ye (2007-11-26)
Ziman qels tune ye kurd/a qels heye (2007-10-10)
Kurmanc zimanek NRy ye (2007-05-03)
Bibliografiya nivsarn li ser ziman kurd (2006-02-22)
Koka ziman kurd (2006-02-08)
Îdiayn Ferhad Şakel bbelge nezanist ne (2005-11-20)
Alfabeya kurd-latn ji bo ziman kurd ji alfabeya kurd-ereb minasibtir e (2005-11-02)
PIRSIYARA AKTEL
Li gor qenaeta te bila kurdn Kurdistana Sriyey digel projeya Emerkay yan ya Rsyay bin?
 
Ya Emerkay
Ya Rsyay
  Encamn dengan
 
NERNGEH
 
[kitb] Sun Z: Hunera şer (2016-04-21)
Ismail Beşiki ji kurdan re li ser ermeniyan semnerek da (2013-09-28)
Kurdistan ber serxwebna siyas serxwebna petrol ekonomk lan dike (2012-05-21)
Tewanga navdrn ziman kurd (2009-02-08)
Umt Firat dibje navnşana areserya pirsa kurd ne PKK ye (2008-11-11)
Hro Taleban: Min nedixwest Mam Celal bibe serokkomar Iraq [foto] (2007-05-10)
Alfabeya kurd-latn ji bo ziman kurd ji alfabeya kurd-ereb minasibtir e (2005-11-02)
Ferqa di nvbera ko, ku k de (2005-05-19)
Xewna Mesd Barzan ji başr Kurdistan mezintir e (2005-02-07)
 
REKLAM


KOLUMNST
Şebab Egt nabe Şeroy Biro ez j nabim heval
Tolstoy xelata Nobel
Kurdistaneka serbixwe [ne]cida
Heşt rojn şer xendek I
Em felsefe
Hilbijartinn Kurdistan ez şok kirim
© 19972017 www.nefel.com  |  E-poste: info@nefel.com  |  Powered by Medesoft.org