[ N, 2017-09-22 ]   [ BIKE MALPERA DESTPK ]   [ BXE NV BIJAREYAN ]   [ KONTAKT ]   [ INFO ]   [ LGERN & ARŞV ]  
DESTPK
Ne
Nivsar
Kulturmagazn
Hevpeyvn
Kolumnst
Ewrokurd
E-Pirtk
Lteratr
Ziman
Muzk
Foto
Lnk
E-POSTEYA TE
  Nav (Username)  
   
  fre (Password)  
   
   
     
   E-posteyeka n
 bo xwe qeyd bike
 
REKLAM


KOLUMNST 
Cegerxwn derheqa zdyan dn zdty da
SWÊD, 28/10 2012 Di nava droka tevgera kurd ya sedsala bst da Cegerxwn (1903-1984) ronakbrek berbiav e. Ew bi rast şervanek azadya netewey ya kurdan e. Di nava temamya poesya w ya romantky da agir-alava hişyarbna kurd Kurdistan pl dide.

Helbestvan welatparz hey ji kula dilan ra dizare, hey bi teqiln zerp gefa li neyarn kurdan dixwe, hey bi kel-bn di ruh avn gel xwe y mrxas da xewn-xeyaln azad serbestya proz vdixe... Ew herwiha nakok, dutretyn malxirab yn di nav gel xwe da rexne dike. Bi v armanc w bil 8 dwann helbestan, gelek gotar lgernn zanyar j nivsne.

Helbestvan bi nav deng bi her away xwestye bide kivş, ko gel kurd bi kok binyata xwe ya tnky va yek e, yektke drok-and ye. Bi v aspkt va xebata w ya "Tarxa Kurdistan" (cild 1, Stockholm, 1985, weşann "Roja N") pir hewaskar e. L li Cegerxwn keder t, ko di nav gel kurd da cudatyn dndary-ol carina dibine sebeb ji hev drketin, parebn. Bi raya w, ew yek ji nezany nexwendty t. Di nav h miletek da tu deman dn bi ten ne bye bingeh miletkivşkirin. Cegerxwn bi xwe j dn kurd Kurdistan y kevnare-zdty va kubar firnax bye. Lema dwana helbestn xwe ya 5an (sala 1981) bi nav kirye "Zend-Avista". Dyar e, ko pirtka dn zerdeşty (herwaha-zdty) "Avista" li ber dil şair mezin gelek bi qmet proz e. Di hna şahn Îran yn Sasanyan da hinek şirovekirinn "Avista"y hatine amadekirin ev beş bi tevay hate navkirin "Zend". "Avista" "Zend" tevay bne "Zend-Avista". Ango, Cegerxwn bi v yek ber xwe daye avkanyn milety yn ruhany-tnky berbi zdty "dilive".

Sala 1982an b. Wan deman Cegerxwn li Stockholm li mala welatparzek kurd hja Henef Çelepl dima. Min kek Henef di z da nas dikir, dema ew hatib Yrvan bb mvan me. Min herwiha Azad kur Cegerxwn j nas dikir, dema ew li Kva paytext Ûkranay li nvrstt dixwend havnek hatib Yrvan, bb mvan me. Û payza sala 1982an Henef Azad ji min ra tlfon kirin, gotin em filan roj bi Cegerxwn ra herin Lnngrad (Sankt Ptrbrga niha), bibine mvan Qanat Kurdo, eger wext te heye tu dixwez, were em li wir hev bibnin. Min ev firsend ji dest xwe berneda, me Lnngrad bi Cegerxwn ra hevpeyvneke dr dirj kir. Beşek ji w hevpeyvn ser dn zdty b, ko ez li jr raber xwendevanan dikim.

Axaftina helbestvan mezin

Dn kurdan y kevnar gelek bne. Ji bo nimne, ew dn someryan (1) y mtanyan (2) va t girdan. Ola kurdan ya kevnare perek dn zerdeşty ye (3), ko y pşin b, ko got - Xwed qiwatek e, l kes nabne (4). Ew ne dyar avan e, veşart ye. Li wir t gotin, ko li cihan dest w dirj e, yan ew hem kar dikare bike. Pişt w Îsa, Msa Mehemed j di ax xwe da gotine, ko Xwed yek e (5) hem karn dinyay, xr şer tevda Xwed dike. Her yek ji wan dibje, ko Xwed ji w nsan xweş e, y ko alkarya xr dike ji w mirov ne xweş e, y ko alkarya şer dike. Di ola Zerdeşt da j Xwed yek e, l end alkarn w, berdestn w hene. Meselen, Zerdeşt dibje, ko hevt berdestn Xuday xr hebn. Nav wan j hene, l ji bra min ne (di pirtkek da hene) (6). Berdestyn Xuday qency xr di nav dinyay da dixwezin belav dikin, l berdestyn xuday şer (xiraby) şer di dinyay da dixwezin vxin pevnan, dijwaryan neqencyan dikin (7). Û Xwed ser hemyan ra ne.

L pişt rşkirina ereban ra dn slam kete welat me. Pareke gel kurd-yezd ser dn xwe man. L ne bi doz daxwaza dilxwez Yezd kur Muaw-Amaw (8), wek ko hinek dibjin. Yezd yazdan ne, yan xwedparz, yn ko xweday Şems diparzin (9). Ewana ser mezheb zerdeşt bn. Paş hinek ji ola mesh (dn xaparzy) ola slam xistine nava br-bawer awira xwe (10), l koka ola yezdyan ola zerdeşt ye. Ber kurd hem zerdeşt bn. Di hatina dn musulmany da leşkern slam ketine welat me. Ewn, ko li gundan bn, cyn wan deşt bn, bi mecbr bne musulman. Ewn li ser iyan bi gernas şer xwe kirin ber xwe dan, ser ola yezd man (11).

Çar-pnc maretn yezdyan pşy zor şer kirine. Cefer kur Mr Hesen, ko di iyay Dasin da padşahek mezin b, ereban ra şerek mezin kirye. Daw w xwe kuştye, ji ber ko ne xwestye tkeve dest dijmin. Îmareta Mehmd yezd bn, l paş, pişt şerek giran bn musulman. Îmareta Bextyan li Botan dsa yezd bn, ew j pey cengan ra bn musulman. Eşra Xald, ko dora Bitls dima, eşreke mezin nav deng b. Îmareta Becnew yezd bn, l v dawy bn musulman. Heta Dimbil j yezd bn, l paş bne elew (12). Evana hem di kraya Kurdistan da, di bin ola zerdeşt da mabn. L hd-hd dtin, ko ser wan zor setem t kirin nikarin berepş herin, mecbr bne musulman. Hinek dibjin, ko 200 hezar yezd mane. L bi bawerya min, belk zdey mlyonek yezd h di Kurdistan da ji w der hene. Ew ne li ser hev in. Hinek li Sovyetistan ne, hinek li nav Xerza ne, hinek li iyay Hevrka ne, hinek li Şengal ne. Hukumeta Îraq 500 mal niha ji Şengal derxistine. Di nava la Millan da gelek eşrn yezdyan hene, meselen, di nava la Xidir axa da Şerqya, Dina, Sohana hene. Çend eşrn yezdyan yn mezin j hene, l nav wan gişkan ne di bra min da nin. Belk yezdyn Şerq j hebin, ji ber ko Dewrş Evd, y ko gernas sitirana bi nav deng e, mezinek yezdyan b. W dixwest paşay Millan kea xwe biday, l paşay Millan bi fen xapan ew da kuştin. Li deşta Dyarbekir j ez rast end gundn yezdyan hatime.

Hinek dibjin, ko yezd j musulman in, l derew e. Yezd kevnare ne, ber musulmanan hebne. Belk Mehemed hine gotin ji ola yezdyan derxistibe (13).

(Pişt ev hevpeyvna min bi radyoya kurd ya Yrvan hate elamkirin, zanyar kurd y navdar Çerkez Reş pşnyar kir em ji bo v hevpeyvn bi hev ra nas-şirovekirinek (not) binivsin, rojek ji rojan ap bikin, da ko ew wek drok bimne. Me wisa j kir. Ango, ew nas-şirovekirina li jr ya me herduyan e).

Nas - şirovekirina me

(1). Somer miletek Rohilat y pir kevnare ye. Ewana h di hezarsalya 5an da (ber dewrana me) destpkir li Msopotamyay jyne (di navbera emn Dicle Ferat da). Di hindava dansitandinn someryan pşyn kurdan da lgernn zanyar yn zor ne hatine kirin. L bi logk j ji şikbery der e, ko di navbera wan da tevgirdann cih-cih gerek hebna. Ewana bi temam snor-tixbn xwe yn rohilat bakr-rohilat va tev pşyn kurdan gerek ji sed sed tketana nava dansitandinan. Herwaha zbatyeke drok ya qeblkir ye, ko kudya (pareke pşyn kurdan yn sereke, ko ji nav w tnonma "kurd" bye) di nveka hezarsalya 3an ya ber dewrana me da sed sal zdetir padşat li someran akadan kirine. Xweber femdar ye, ko di nav şertn awa da someran pşyn kurdan gerek gelek tişt ji hevdu hildana. Di hindava dnhebandin da rast j pir mnanhevt dyar dibin. Di navbera qewil-beyt, dua-dirozge edetn zdty heykeln someryan yn ltratry-dndary da nolahevtyn berav hene. Ew yek him di derecn navan da (Samas-Şemis, Dmz-Tamz-Tawis), dinfemkirina mfology da (ji bo nimne, mfa erş erdxuliqandin) xebernasy da (sar-syar, tamz-temiz) zelal xuya dibe. Hinek motvn di destana someryan ya "Gilgamş" da di nav zargotina gel me da tne parastin.

(2). Bi nav "mtanyan" Cegerxwn "xuryan" (horyan) tne ber avan. Ew gel di nava drokzany da herweha bi navkirina "xur-mtan" navdar e. Dewleta Mtan (Xur, Nexreyna, Xangelbet) di sedsaln 16-14-a da (ber dewrana me) li bakr Msopotamyay saz bye. Piranya binecyn w xur bn, yn ko h di hezarsalyn 4-3an da (ber dewrana me) li ser axn Asya Pş dijtin. Tu şik tune, ko dansitandinn pşyn kurdan binecyn Mtany six pir awah bne. Hewaskar e, ko di "Încl" da xur binecyn dewleta Xtan yn hla bakr-roavay cnarn wan tne navkirin "kud" (heleqetya "kud-kud-kurd" hewcey lgernn taybet ye). Di nav avkanyn trnivsar da t gotin, ko xt (kud) ji cyek mayn hatine dewleta wan j t navkirin "Hat" (raste-rast li xeber-femdarya kurd ya "hat" digire). Di navbera avkanyn xur-mtanyan dn xtan mfologya zdty da heqzande pir tevgirdan dyar dibin. Ji bo nimn: birq-birsk wek "obykt"-qewmandina hebandina dn di nav xuryan da ( xtan da) hatye qeblkirin qmetkirin wek xwedt hatye navkirin Teşb (gelo gotina kurd ya "teş", ko mna birq zirav dirj e, ji v nav nay?). Hebandina birq-birsk, tiştek eyan e, heta roja royn di nav gel me da hatye xwedkirin-parastin ("bimbarek", "bimbareky hingavt"). Jina Teşb t hesibandin xwedya "malkir"- Xebat (Xbat). Bi bawerya me, gotina kurd ya "xebat", ko di zimann smty da j heye, hema xt ji w nav t. Dyar e, ko gelek navn xwedya daw bne gotinn sade. Di navbera naverok stlstkayn tkstn xur-xtan yn zdty da j nolahevtyn "zexm" tne texmnkirin.

(3). Dn zerdeşty di sedsaln 7-6an da (ber dewrana me) li Mdyay hatye qeyde-qannkirin. Sazkir-"teşkldar" w dn Zerdeşt kur Porşev e (Puraşasta). Pirtka dn zerdeşty ya buhurt "Avsta" ye. Pir parn w pirtk heta roja royn hatine parastin. Xwedy tkstn w yn here kevnare , ko nav wan "gat", "gatha" ye (bi kurdya niha-"gotin"), Zerdeşt bi xwe ye. Bingeh dn zerdeşty y sereke mazdy ye, ko h ji sedsala 9an (ber dewrana me) hatye hesabkirin wek dn Mdyay y resm. Dn zdty (ola kurdan ya kevnare) bi rast pl-"tamareke" dn zerdeşty ye. Ev herdu dn wek "kern svek" mnan hevdu ne. Hem komponntn dinnasy, "dology" ebbety va ser hevdu "dikalin". Em di ser da zde kin, ko di hla lkskology da "zexra" "Avsta"y digihje 4000 gotinan, ji wan tu gotin tune, ko di ziman kurdan y royn da j bi v an w awah ne hatibe parastin. Aha ev zbat ya here zor bingehn e, ya ko mak dike, ko dn zdty pir kevnare ye, droka Mdyay j droka kurd Kurdistan ye .

(4) (5). Gil derheqa katgorya dn yekxwedty da ne (monotzm). L rastya zanyary ew e, ko di nav tu dn da yekxwedt tune. Tim j di hem dnn hemcihan da (say, bdayzm, slam) ol-dnn c da (yn lokal) rex xwedayn sereke usa j hine xwedayn cih-cih hebandinn wan dhar dibin. Vder Îsa-Kirstos e, Mehemed-bingehvan dn musulmany ye, l Msa (Movss) rikindar dn yahdyan e .

(6). Navn wan xwedtyn dor Ahra Mazda (xweday pşin y mezin) ev in: Voh Manah (ruh tarş), Aşa Vahşta (heqya baş), Xşatra Vayra (padşatya qenc), Spenta Ermat (milkya ziyaret), Hewrwatat (tomert), Emrdat (enzel). Evana gişk tev Ahra Mazda tne hesabkirin hevt "Tiberkn nemir". Û tiştek text-bext nne, ko di goveka dn zdty da j "hevt mrn (siyarn) dwan" hene.

(7). Vder gil derheqa "dijmin" Ahra Mazda (xuday qency y sereke) Angra Many (Ahrman, xweday xiraby neheqy) her s manasyayn w da ne (Mitala xerb, Rik Qelp). Ahrman yekser bi heyetya Ahra Mazda ra ketye qal ceng. Bi gotina "Avsta"y ev şer-dew w bi serketina xweday qency - Ahra Mazda - ji dema Zerdeşt 3000 salan şndatir xilaz be.

(8) (9). Cegerxwn zef rast texmn kirye, ko di navbera nav Yzd (Yazd) tnonma (xwenavkirina) Êzd da (Yezd da) h pwendyeke droky-gnalogy tune. Nolehevtya wan tiştek text-bext, tewekel ye, ko ber-paş da ji aly şexsn dndar yn xwed desthilat da hatye karann wek firsenda, ko esil-esas zdy bi ereby va girdin. L ev yek feşkirina zbatyan e. Ereb dikevine nava mala zimanan ya smty, l kurdn zd yn musulman ji mala zimanan ya hindawrop ne. Tpologyayn ereban kurdan yn antropology (merivzany), miletzany-tnky j yekser ji hevdu tne cihkirin. Navkirina "zd" ji nav xwedtyn zerdeşty y rehm "yazad" bye (yazad-yazd-yazd-zd). Bel, "zd yazdan ne". Yazdan navek xweday zerdeştyy sereke-Ahra-Mazda ye, ew j bi lankirina "Avsta"y Yazad swirandye. Nav dn-hebandin y "zd" di sedsaln navn da derkete meydan wek tnonma tnky, ji ber ko di wan deman da şer dn di. Bi v awah dn xwexwety (zdt) derdikete dij dn ereban (musulman). Wak mayn got-peydabna trmna "musulman" bi adkvatya moral-pskolog va trmna "zd" rakire himber xwe.

(10). Cnartya kurdn zd ya dewr zemanan tev xaparzan musulmanan xweber hine lmnt-taqn dnn wan nav dn zdty "xistine". Em w j bjin, ko h di sedsala 3an da di nav gel kurd da xaparz belaby bye. Bi gotina drokzanan heta sedsaln navn j li Kurdistan drn kurdan yn xaparzy hebn.

(11). Vder Cegerxwn pirseke drok ya sext bi away sade şirove dike. Rast got, ev pirsa hewc lgerna zanyar ya hja ye.

(12). Van malmatyan Cegerxwn ji pirtka droknivs kurd sedsala 16an Şerefxan Btls ya "Şeref-Nam" tne (binhr Şarafxan bin Şamsaddn Bdls. Şaraf-Nam, cild 1. Moskva, 1967, bi ziman rs, rpeln 206, 327, 350, 406 yn mayn). Kurdn dumbul yn hla Drsim xwe nav dikin zaza, an j dimil.

(13). Hine kurdzann bi nav deng (N. Mar, V. Mnorsk yn mayn) destnşan dikin, ko rast j dn zdty ber paş da li Rohilat tesreke hle ser hejn sktanty sstmn dn-ol hştye. Bel, di komplksa dinnasya musulmany da lmntn zdty j dikarin bne cihkirin-lnihrandin.



Pişt mirina Cegerxwn mezin Henef Çelepl Azad Cegerxwn dwana w ya 8an ya bi sernivsa "Aşt" amade kirin bona ap ji min ra nameyeke ha nivsn (ez w ax li Yrvan dimam): "Me dwana Cegerxwn ya 8an amade kirye bona ap em dixwezin, ko tu pşgotinek j ra binivs. Em wisa bawer in, ko ev daxwaza Cegerxwn b j". Min ji w namey xwe meriv her bextewar dt li cihan ew daxwez bi dilxweş serbilind pk an.

-----------------------------------
Nivskar: TÊMÛRÊ XELÎL temur_xelil@hotmail.com
Weşandin: 2012-10-28
Xwendin: 4739
 

KOLUMNN BER   
Şebab Egt nabe Şeroy Biro ez j nabim heval (2016-08-17)
Careke din ser alfabeya kurd-latn (2016-04-24)
Xwedyo, tu me ji dewletnexwezan biparz! (2016-01-27)
Êzdbna kurdan ji Kurdistan zdetir zirar dide Ermenistan (2015-06-29)
Xwez kurd di hindava dijminn xwe de wek ermenyan bna (2015-04-18)
Kovara Wje rexne ji rexneyan hiz nake (2014-12-14)
Kurdn resen bn kurdn reben (2014-10-16)
Xwedy kurmancya dewlemend (2014-09-17)
Bira haya we ji zaneyn nezan hebe (2014-08-12)
Çima tirk li ber dil hinek kurdan ezz e (2014-06-15)
Strann Karapt Xao dikaribn nebna milk gel kurd (2014-04-07)
Ew ji xizmetkirina bo gel xwe lezet dibne (2014-02-06)
Pirtkeke Kemal Tolan li ser zdayety (2013-12-29)
Kadroyn tlvzyonn kurd li ser i bingeh tn hilbijartin (2013-08-15)
Gorgy Xudo serbilindya Ermenistan kurdan b (2013-05-27)
Em ermen bi şrek hatine birndar kirin ji bo branna gelkujya ermenyan (2013-04-24)
Neyariya di kiras welatparzy da (2013-02-23)
Îvan Omer Farzov mrxas binavdeng l b nav b deng (2013-01-18)
Kurdistana Sor (2012-11-22)
Tu ne yar , tu neyar (2012-10-04)
PIRSIYARA AKTEL
Li gor qenaeta te bila kurdn Kurdistana Sriyey digel projeya Emerkay yan ya Rsyay bin?
 
Ya Emerkay
Ya Rsyay
  Encamn dengan
 
NERNGEH
 
[kitb] Sun Z: Hunera şer (2016-04-21)
Ismail Beşiki ji kurdan re li ser ermeniyan semnerek da (2013-09-28)
Kurdistan ber serxwebna siyas serxwebna petrol ekonomk lan dike (2012-05-21)
Tewanga navdrn ziman kurd (2009-02-08)
Umt Firat dibje navnşana areserya pirsa kurd ne PKK ye (2008-11-11)
Hro Taleban: Min nedixwest Mam Celal bibe serokkomar Iraq [foto] (2007-05-10)
Alfabeya kurd-latn ji bo ziman kurd ji alfabeya kurd-ereb minasibtir e (2005-11-02)
Ferqa di nvbera ko, ku k de (2005-05-19)
Xewna Mesd Barzan ji başr Kurdistan mezintir e (2005-02-07)
 
REKLAM


KOLUMNST
Şebab Egt nabe Şeroy Biro ez j nabim heval
Tolstoy xelata Nobel
Kurdistaneka serbixwe [ne]cida
Heşt rojn şer xendek I
Em felsefe
Hilbijartinn Kurdistan ez şok kirim
© 19972017 www.nefel.com  |  E-poste: info@nefel.com  |  Powered by Medesoft.org