[ PNCŞEM, 2017-09-21 ]   [ BIKE MALPERA DESTPK ]   [ BXE NV BIJAREYAN ]   [ KONTAKT ]   [ INFO ]   [ LGERN & ARŞV ]  
DESTPK
Ne
Nivsar
Kulturmagazn
Hevpeyvn
Kolumnst
Ewrokurd
E-Pirtk
Lteratr
Ziman
Muzk
Foto
Lnk
E-POSTEYA TE
  Nav (Username)  
   
  fre (Password)  
   
   
     
   E-posteyeka n
 bo xwe qeyd bike
 
REKLAM


KOLUMNST 
Kurdistana Sor
Kurdistana Sor k ve ?
 
SWÊD, 22/11 2012 Di meha trmeh sala 1923an bi biryara hukumeta Sovyet li Azirbcan Herma Kurdistan ya otonom bi navenda bajar Lan va hate damezirandin, ko naveyn Qubetli, Kelbecar, Cebral, Zenglan yn din diketine nav. Ji w ra herwiha Kurdistana Sor j dihate gotin.

Di bin dest me da zbat tunene derheqa statuya Herma Kurdistan da wek yektyeke milet-dewlet ya otonom. L dsa j ew yek giringya pirsa qedera kurdn Azirbcan kmtir nake. Ya giring ew b, ko ew herma ko dihate binavkirin wek Herma Kurdistan, cy bi kompakt jyana kurdan b, ya duduyan, di saln dwana Sovty yn pşin da syaseta dewlet ya derbar hesabkirin jimara miletn Yektya Sovyet yn kmjimar da bona pşxistina and edebyeta wan, li ser kurdn Azirbcan j derbaz dib.

Pişt demek derkete hol, ko syaseta "piştgirya geln bindest", ko dewleta Sovyet lan kirib, ser kurdan zde derbaz nedib, ji ber ko pwendyn dostany bi Tirkya kemalsty ra daxaza, ko seba xatir end hezar kurdan pwendyn xwe bi Îran ra xirab nekin, bne faktorn sereke di syaseta Sovyet ya di hindava kurdan da. Di w kar da Azirbcan j av dab Sovyet xwe li riya helandina kurdan girtib.

Sala 1931 rohilatzan-kurdzann Azirbcana Sovyet li herma Kurdistan warn komara Azirbcan yn mayn da, ko kurd l diman, kspdsyoneke drok-tnograf pk ann. Armanc pirsdannn ew kspdsyon di pşgotina pirtka A.Bkşpan ya bi sernivsa "Kurdn Azirbcan" da (Weşanxana Însttta Azirbcan ya Zanyar-lkoln, Bek, 1932, bi ziman rs) c girtine. Meriv dib qey ev tiştek xrxazy ye ev kar gor w syaset hatye kirin, ko dwana Sovyet di hindava geln kmjimar da, di nav wan da kurdan j, derbaz dikir.

Di aroveya w syaset da, ko dewleta Sovyet lan kirib bona p bihese ika miletn kmjimar di i rewş da nin bona qedirgirtina mafn wan yn tno-kltr, li herma Kurdistan end kspdsyonn tnograf hatine derbazkirin. Gor malmatyn, ko ketine dest min, wan axan du kspdsyonn usa hatine derbazkirin. Ya pşin sala 1929an bi serokatya profsor V.A.Grko-Kryajn, ko bi gotarn xwe yn derheqa tevgera kurdan pirsa kurdan da, ko t da gelek nerast hebn bi ruh wan deman hatibne nivsar, "deng dab". Serok kspdsyona duduyan xudan pirtk A.Bkşpan b. Endamn v kspdsyon ev kes bn: dilxwaz kurdan y mezin Î.Maroglov aşr, ko ji Ermenstan b, mamostay ziman kurd Samed Şahsvarov ji gund Mnkend, naveya Lan yn mayn.

Gelo ev kspdsyon i dan, ew rewşa civak-kltr ya kurdn Azirbcan, ko pişt wan kspdsyonan endamn w raxistine ber evan, awa b? Derheqa kspdsyona pşin da em v yek dikarin bjin: mer dikare xebatn Grko-Kryajn yn saln 20-30 rexne bike, ji ber ko kil kmas t da hene, l tu kes nikare nkar bike, ko ew bi profsyonal hatine nivsar ew derheqa kurdan da xwed zanebnn pir e. Bi v yek ra girday mer dikare texmn bike, ko berhem lkolnn w gerek balkş bna. Wek xuya ye, ew balkş bye sebeb, ko nivsn w "betavebne" ("unda bne"), ji ber ko ew nivs, wek yn pişt derbazkirina kspdsyona duduyan ya bi serokatya A.Bkşpan hatine nivsar, dikaribn rewşa kurdan anda wan bi awak zelal banyana ber avan li ser w bingeh j gerek pirsgirkn pşdabirina anda wan areser bikirana rewşa w milet bidana xweşkirin. L di wan deman da ev hem d nedihate hesab aziryan. Çima? Ji ber ko d dem ne ew dem b, syaseta n ber xwe ji kurdn Azirbcan guhartib.

Rast e, pirtka Bkşpan "Kurdn Azirbcan" bi gelek şaş kmasyan va dagirtye, l ew bi w yek va balkş e, ko pir-hindik dm (ry) herma Kurdistan tne ber evan, t da malmatyn hewaskar hene derheqa jimara kurdan, rewşa wan ya civak-abor da. Giring qmet pirtka Bkşpan herwiha di w yek da ne j, ko ew bi zbat, malmatyn statstky lkolnn xwe va, ko endamn kspdsyon di dema karkirina xwe ya li naveyn kurdan yn li Azirbcan berev kirine amade kirine, al me dikin, ko em p bihesin ika ber pkanna syaseta helandin di hindava kurdn Azirbcan da rewşa kurdan li wira awa bye.

Bona zelalkirina v pirsa ko em li ser disekinin, em ber xwe bidine end zbat malmatyn aziryan. Anegor hesabkirina binecyan ya sala 1921 ten li gundn KSS Azirbcan jimara kurdan 32.780 mer bn. (Binhre: Şirovekirina karkirina Komsaryata Sovyet ya Gel ya KPSSF (Komarn Pişkavkaz yn Sovyetye Sosyalstye Fdratv), Tfls, s. 1923, rpel 16, bi ziman rs). Sala 1926an jimara kurdan li Azirbcan weke 41 hezaran b (1,8% binecyn komar). (Binhre: K. M. Mamdov, Jimara binecyn KSS Azirbcan di nav 60 salan da, Bek, s. 1982, rpel 55, bi ziman rs). Giring e bidine kivşkirin, ko kurdn KSS Ermenstan KSS Gurcistan (xwesma zd) di sedsaln 19an 20 ji dest zordestya Tirky mihacir wira bne, l kurdn Azirbcan ji demn buhur li ser axa kal bavan dijtin, ji sedsaln 10 11an, dema hukumdarya mrtya kurdan ya Şeddadyan li ser temamya w herm heb.

Serokn Azirbcan bi r va xwe li riya "prnspn ntrnasyonalzm" girtibn, l di rasty da di pirsa kurdan da syaseta bi dil Tirky derbaz dikirin. Dwana Azirbcan du pirsdann danbn pşya xwe bona di pirsa kurdan da biserkeve: a) seba xatir Tirky xwe ji otonomya kurdan xilas bike nav "Kurdistan" ji hol rake, ko li Tirky hatye qedexekirin; b) careke mayn vegere li ser syaseta xwe ya di hindava kurdn kmjimar da, usa, ko bere-bere wana asmle bike. Bona pkanna ew pirsdann, faktora slam j dihate bikarann, di şertn kltra syas ya nimiz xwefemdarya milety ya nekamilby da, dn ser milety ra b (em bikine bra we, ko kemalstan li Lozan bi saya ser "yektya dn ya tirkan kurdan" kurdan ji nav lsteya miletn Tirky yn kmjimar derxistin).

Serokatya komara Azirbcan sala 1930 nav "Herma Kurdistan" guhart kir "Naveya Kurdistan". L hema di w sal da ew naveya milety j ji hol rakirin bi w yek va bingeh syaseta asmlekirina kurdan, ppeskirina (binpkirin) mafn wan yn milety hate dann.

Encamn w syaset bi awak zelal di malmatyn statstky yn derheqa kurdn Azirbcan da xuya dibin. Li Azirbcan jimara aziryan zde dib, l ya kurdan her km dib. Ji bo nimne, sala 1926an jimara kurdan 41 hezar b, ko dikire 1,8 % hem binecyn komar, sala 1939an jimara kurdan serhevdu b 6 hezar (0,2%), sala 1959an - 1,5 hezar, sala 1970 - 5,5 hezar (0,1%). Pişt hesabkirina binecyan ya sala 1979an hate elamkirin, ko li Azirbcan kurd tunene. Bona himberhevkirin em bidine destnşankirin, ko jimara kurdan li komarn cnarn Azirbcan - Ermenstan Gurcistan ji nveka saln 20 bi 3,5-4 caran va zde bye. Ev malmatyn statstky yn ferm zbatyn here berbiav in. Em w j bjin, ko piranya kurdn Azirbcan li gundan diman gelek zaro diann. Eger em hesabeke sade bikin, em dikarin bjin, ko niha li Azirbcan dikarib weke 350-400 hezar kurd hebna.

Pirsa derheqa mafn kurdan yn milety da li vira bi cr xwe hel kirin: kurd tunene, t w manay, ko mafn wan j nikarin hebin. Karmend zanyarn aziryan gotin, ko kurd "bi rezadil, ango bi daxaza dil xwe asmle bne".

Li Azirbcan bona kurdan şertek pşketina di jyan da ew b, ko bje "ez azir me". Bb qann, ko bona karek baş bidine te, an j bona sitendina nav doktory yn mayn, kurd gelek caran mecbr dibn di nasnameyn xwe da ber nav "milet" xwe "azir" qeyd bikin. Ev syaseta di hindava kurdan da ya miletyn azir ten bi van zbatyan va kuta nabe. Ew syaset ya pirplan b. Em end zbat nimneyn mayn bnin:

Di nveka saln 60 beşa kurdzany ya Însttuta Rohilatzany ya Akadmya Zanyar ya KSS Azirbcan hate dadan, ew j w dem, gava problmn lgern lkolnan pir bn. Ji wan deman destpkir hem zanyarn kurd yn bi nav deng, syasetmedar şoreşger, Mrxasn Yektya Sovyet Mrxasn xebata sosyalsty kirin azir. Em dikarin gelek nimneyn feşkirina droka kurdan ya ber bnin. Nimneyeke balkş - Çngz Îldirim e. Ew şoreşger kurd y bi nav deng di dokmntn xwe yn partyay da di nameyn ko ji serokn dewleta Sovyet S. Krov S. Orconkdz ra şandine, gelek caran bi sebebn cih-cih li kurdtya xwe xwed derketye. L dsa j azir w azir dihesibnin. (Binhre: Polonsk L., "Çngz Îldirim", Bek, s. 1986, rpel 233, 240, 247, 273 yn mayn, bi ziman rs).

Şair kurdan y bi nav deng di sedsala 17an da Ahmed Xan, ko berhemn xwe bi kurd nivsne tu xetek bi tirk ne nivsye, aziryek bi paşnav Huseynov w bi nav kirye wek "şair kurdan-tirkan". (Binhre: A. A. Guseynov, Jyan mrxas, Moskva, s. 1987, bi ziman rs).

Di pirtka akadmk Z. Bnyatov ya bi sernav "Hukumdarn jin yn rohilata musulmany" da malbetn kurdan yn Şikak, Rzak (Rojk) yn mayn, ko malbetn bi nav deng in şika tu zanyarek tune, ko ew kurd in, ser aziryan hatine hesibandin. Tiştek balkş e, ko drokzan-tirkzann azir bi hem pirsn drok aborya Tirkya n kevin va mijl dibin, xnji pirsek - pirsa kurdan. Di pirsa kurdan da syaseta Tirky Azirbcan mna ker svek bn.

Dawy em dixwezin bala xwendevanan bikişnine ser ecbeke giran: Herma Kurdistan (d ra b nave) ji hol hate rakirin, l rojnameya ko organa w b -"Sovtsky Krdstan" ("Kurdistana Sovyet"), heta dawya saln 50 j derdiket.

Kurdistana Sor awa ser 2 sehetan li kurdan hate vegerandin

L ecba here giran di saln 90 yn sedsala buhur da hate ser "Kurdistana Sor". Pişt hilweşna Sovyet her miletek hewil da axa xwe ya zevtkir li xwe vegerne. Hinek kurdn Sovyeta ber j ser hildan. Rvebir w kar kurdek Azirbcan Wekl Mustafaev b, ko piranya jyana w li Azirbcan derbaz bye, l di destpka saln 90 da li Ermenstan bi c b. W nas dikirin wek serokkomar Kurdistana Sor ya paşdem. Tu şika min li ser welatparzya w tune. L di pkannn daxwezn xwe da ewqas dilsax b, ko digot: -em hem kurdn Sovyet berev bikin, bibine Lan, şer bikin Kurdistana Sor carake din ava bikin. Em bjin, ko Kurdistana Sor ya ber dikeve di navbera Ermenstan Qerebax da.

Ev daxweza W. Mustefaev herwiha bi dil ermenyan b j, ji ber ko riya ji Ermenstan ber bi Qerebax ji Lan ra derbaz dib. Û dema kurdan Lan zevt bikira, wek dostn ermenyan, w r bidana wan w war wek sivder (kordor) bi kar bnin. Di hleke din va j cihan w p bihesya, ko aziryan di dema xwe da ne ten Qerebax zevt kirine, herwiha Kurdistana Sor j. Ber ko Lan b zevtkirin, hukumeta Kurdistana Sor ya dem hatib avakirin, serokkomar wezrn w hatibn destnşankirin. Piranya "wezran" ji Ermenstan bn, ko w kar barn xwe li Kurdistana Sor ya nsazby da pk banyana. Wana ten tiştek ne da ber avan: ko warek t zevtkirin, i t ser binecyn wir? Diha rast, dabne ber avan, l ji wan ra ne xem b, ka kurdn Lan w bikevine i hal.

Û 18 gulan sala 1992an kurdan bi alkarya dostn xwe ew war rizgar kirin. Ala Kurdistan li ser iyak daikandin, dewleta xwe ya otonom lan kirin, li def zirney xistin, govend girtin, leşkern kurd yn ekdar fitilek dane iya banyan, ajansn cihan yn medyay tlvzyon ev gişk qeyd kirin, ji cihan ra gotin, ko kurdan herma xwe ya gelek salan ber hey careke din rizgar kirin.

Ev hem weke du sehetan kişand. Paş ji "serokkomar Kurdistan" ji wan "wezran" ra hate gotin: -mala we ava, we kar xwe kir, car ser xwe bikine ber xwe, by ko piş xwe va binihrin, ji van deran herin.

Gelo navn van "wezran" di drok da w bi herfn i reng va bne nivsar?

-----------------------------------
Nivskar: TÊMÛRÊ XELÎL temur_xelil@hotmail.com
Weşandin: 2012-11-22
Xwendin: 6322
 

KOLUMNN BER   
Şebab Egt nabe Şeroy Biro ez j nabim heval (2016-08-17)
Careke din ser alfabeya kurd-latn (2016-04-24)
Xwedyo, tu me ji dewletnexwezan biparz! (2016-01-27)
Êzdbna kurdan ji Kurdistan zdetir zirar dide Ermenistan (2015-06-29)
Xwez kurd di hindava dijminn xwe de wek ermenyan bna (2015-04-18)
Kovara Wje rexne ji rexneyan hiz nake (2014-12-14)
Kurdn resen bn kurdn reben (2014-10-16)
Xwedy kurmancya dewlemend (2014-09-17)
Bira haya we ji zaneyn nezan hebe (2014-08-12)
Çima tirk li ber dil hinek kurdan ezz e (2014-06-15)
Strann Karapt Xao dikaribn nebna milk gel kurd (2014-04-07)
Ew ji xizmetkirina bo gel xwe lezet dibne (2014-02-06)
Pirtkeke Kemal Tolan li ser zdayety (2013-12-29)
Kadroyn tlvzyonn kurd li ser i bingeh tn hilbijartin (2013-08-15)
Gorgy Xudo serbilindya Ermenistan kurdan b (2013-05-27)
Em ermen bi şrek hatine birndar kirin ji bo branna gelkujya ermenyan (2013-04-24)
Neyariya di kiras welatparzy da (2013-02-23)
Îvan Omer Farzov mrxas binavdeng l b nav b deng (2013-01-18)
Cegerxwn derheqa zdyan dn zdty da (2012-10-28)
Tu ne yar , tu neyar (2012-10-04)
PIRSIYARA AKTEL
Li gor qenaeta te bila kurdn Kurdistana Sriyey digel projeya Emerkay yan ya Rsyay bin?
 
Ya Emerkay
Ya Rsyay
  Encamn dengan
 
NERNGEH
 
[kitb] Sun Z: Hunera şer (2016-04-21)
Ismail Beşiki ji kurdan re li ser ermeniyan semnerek da (2013-09-28)
Kurdistan ber serxwebna siyas serxwebna petrol ekonomk lan dike (2012-05-21)
Tewanga navdrn ziman kurd (2009-02-08)
Umt Firat dibje navnşana areserya pirsa kurd ne PKK ye (2008-11-11)
Hro Taleban: Min nedixwest Mam Celal bibe serokkomar Iraq [foto] (2007-05-10)
Alfabeya kurd-latn ji bo ziman kurd ji alfabeya kurd-ereb minasibtir e (2005-11-02)
Ferqa di nvbera ko, ku k de (2005-05-19)
Xewna Mesd Barzan ji başr Kurdistan mezintir e (2005-02-07)
 
REKLAM


KOLUMNST
Şebab Egt nabe Şeroy Biro ez j nabim heval
Tolstoy xelata Nobel
Kurdistaneka serbixwe [ne]cida
Heşt rojn şer xendek I
Em felsefe
Hilbijartinn Kurdistan ez şok kirim
© 19972017 www.nefel.com  |  E-poste: info@nefel.com  |  Powered by Medesoft.org