[ PNCŞEM, 2017-09-21 ]   [ BIKE MALPERA DESTPK ]   [ BXE NV BIJAREYAN ]   [ KONTAKT ]   [ INFO ]   [ LGERN & ARŞV ]  
DESTPK
Ne
Nivsar
Kulturmagazn
Hevpeyvn
Kolumnst
Ewrokurd
E-Pirtk
Lteratr
Ziman
Muzk
Foto
Lnk
E-POSTEYA TE
  Nav (Username)  
   
  fre (Password)  
   
   
     
   E-posteyeka n
 bo xwe qeyd bike
 
REKLAM


KOLUMNST 
Estetk III speht azad ye Platon (Eflatn)
SWÊD, 22/11 2010 Berya ko em derbas beşa Eflatn bibin, em d end tgehan ron bikin bersiva pirseke bingehn j hla fakta de bidin. Di beşa pşin de me bersiva estetk ji dumahik re hiştib, nuha em d hewl bidin bikine kurd. L ko rojek zimanzanek me, derket bjeyn baştir ji hla etmolojy de bikar ann, ez d wan gotinan li şna n ko ez gav bikar tnim deynim n xwe ji tekst bavjim.

Ji hla etmolojy de, estetk ji bjeya Grek ya, αισθησις, asthess, t. T maneya; phesn, hesasiyet, bi maneyeke din ew tgihiştina bi reya hsn mirov ye, (percepton) ko di hiş me de şirove dibe. Perception tgehek pskolojk e, pvajoya tgihiştina hsn mirov rave dike. Em ji derdora xwe bi gellek aweyan nformasyon werdigrin, em dikarin v nformasyon di van celebn perceptonan de kom bikin (şiroveya v tgeh ya ferheng, tgihiştin, drak e, l bi bawerya min ev bjeyn jorn maneya w bi tevay nadin, loma j em d gotin wek orjnala w bihlin, ji bo hsany ten rengek kurd bidin j re bibjin Persepsyon- ):

A- Persepsyona vsuel: Bi avan, bi dtin em informasyon ji derdor xwe digrin, di derbar reng, form bilindahya tişt de, mejy me şiroveyek dike. Bguman ev nformasyon ne xweser e hewce bi alkarya persepsyon din j heye. Ji bo her kes j ne heman encam e. Weke mnak, mirovn rengekor hene.

B- Persepsyona auditv: Bihstin, deng e, tişt ko mirov bi guhn xwe dibihze bi v rey di mej de şiroveya xwe dibne.

C- Persepsyona haptsk: Hingivn e. Dema ko mirov an tiştek dihingive laş mirov, ew informasyona ko em bi v rey werdigrin, ji teref hiş me ve rave dibe.

D- Persepsyona kognitv: kapasteya şirovekirina peyamek, an j, di hiş de, ravekirina terkbeke ji şaretn cuda ye.

E- Persepsyona sublmnal: Phesneke bhemd e. Hsn mirov p dihesin, lewra di hiş de nay qeydkirin. Tgeheke ko zdetir di pskolojya manpulativ de heye, wek di reklam di propaganday de, t bikarann.

Div were gotin ko pirs li vir ne şiroveya spehbna tiştek xwezay an beden ye. Em l estetka bi şiroveya feylezof Eleman A.G. Baumgarten (1714-1762) dikin, ko hem raman fikrn felsef n di derbar huner de dihundirne wek ilmek felsefey xweser e. Baumgarten, pirsn wjey, tiyatro, mmar, peykertraş, muzk wnesaz wek mijlyn estetk kom dike. Ev felsefeya ilm huner bersiva s pirsn bingehn dide, an j amanca w ew e: qadeyn huner, qannn ji bo spehbn, şfreyn jity (tahm, lezzet). Hjay gotin ye ko em bibn, pşaw estetk Baumgarten e. Cara pşin ew estetk wek felsefeyeke xweser şirove dike dixe mazat. Ger ko bi me re derket, em d rojek, di beşeke taybet de, behsa cenab Baumgarten j bikin, l gav em d vegerin ser mijara xwe behsa bav felsefeya rojave Eflatn, Platon Platonzm bikin.

Em d gotina Hegel dubare bikin bibn hem jdern felsefey digihjin Eflatn Bguman wek şaxek felsefey koka estetk j digihje Eflatn. Hj di saln zaroty de t bra min, dema ko yextyaran jrit zanebna kesek bipesin didan, ew dişibandin Eflatn, gotinn wek Eflatn e, bye Eflatn bi hem tişt dizane hw mna van bilv dikirin. Tu kes mna Eflatn, bandora xwe li ser ramanyarya mirovaty nehiştiye. Di hem ramann felsef oldar y mirovaty de piek ji platonzm t de heye. Baş e, k b ev Eflatn? Eflatn, teqrben di saln 427-347 bz de jiya ye. Platon leqeb w ye, t maneya milfireh. Nav w esl Arstokles e. Ji eslzadeyn Atna ye. Slala bav w Arston digihje keyn Atna y dawn Kodros. Dya w Perktone bi esl xwe digihje Solon, ko qann dikirin. Tu belgeyeke drok nn e ko pişterast bike, ka gelo Eflatn zewicye an ne. Ten t zann ko du birayn w Ademantos Glaukon hebn, nav herduwan j di dalogn Dewlet re derbas dibin.

Eflatn, şagirt Sokrats b. Hj di xortaniya xwe de laq Sokrates dibe, ev nasna wan, an şagirtiya w ya li ba Sokrates heft salan didome. Bi d kuştina Sokrates ya bi jehrdayn, ji teref dewleta Atna ve, Eflatn bi xwe dibistana xwe vedike. Di drok de cara pşin ko dibistana bilind bi nav Akademeian damezrandye j her ew e. Gotina akadem ya modern roja me ji nav dibistana w t. Ev dibistana ko Eflatn ilsal li gundek nz Atna bi nav Akademeia vekirib ji nehsed sal zdetir wek xwendegehek vekir ma, ta sala 529 z ji teref Qeyser Justnanus ve t girtin. Li gor Codex Justnanus hem oln der Xiristyany, felsefe j di nav de, qedexe dibin. Di w dem de gellek ji feylesofn Ewrop mişext rojhilata navn welatn ereban dibin.

Eflatn feylesofek piral b bi gellek beşn zanist ve (matematk, astronom, retork, siyaset) j mijl dib. Bşik em d li vir behsa hrgulyn ramyarya Eflatn nekin, bi hingivna ji estetk, hewl bidin fikra central di felsefa w de ron bikin. Ya central li ba Eflatn, idea ye, bi şiroveyeke din dunyaya formn bqisr e. Eflatn di w bary de b, ko ev dunyaya em l, bi hsen xwe dijn, serwext dibin, hest digrin, xapnok e, hem lusyonek derewn e. Ten ya neguherbar abadin dikane resen be. Xwedy v teory esas Parmendes (510-440 Bz) e. V camr ji fragmentn şiirek zdetir tiştek din li d xwe nehiştiye.

Eflatn ev dunyaya forman wusan şirove dikir: di gel ko em gellek hespan, pisingan kikan yeko, yeko ji hev cuda dibnin, di hiş xwe de hs dikin, di heqqet de evana tev sret in, kopya ne, formn firolek in ko ji ber pşin gerdn hatine afirandin. Hespa pşin, pisinga pşin, kik pşin hw, her yek ji wan deak e. Herweha mirov j, digel hem celeb rengn xwe ve, dsan j ji sret mirov pşin hatine afirandin. V fikra Eflatn bandora xwe li ser ol Xiristyan Musulmanty j hiştye, mna ko dibjin Yezdan mirov ji sret xwe afirandiye! Li gor v şiroveya deay giyan mirov (ruh), di laşek bi temenek bi snor de as maye. Amanca giyan (ruh) her ew e ko dsan paşde vegere dunyaya dean, eviya j incex bi reya baştirn famkirin şirovekirina dean dikane pk were, laş mirov bi pendn xwe ve alkariya giyan bike da v amanca xwe pk bne. Giyan nemir e, ji dunyaya dean t d dsan vegere wir. L li vir, ya girng ew e ko organn v laş bi hsn xwe ve ne kemil ne ji dlva rasty heqqet, me bi hebneke derewn xapnok serwext dikin,(bşik ev şirove, ne ji bo sed sedn mirovan b, endk wan, Eflatn bi xwe n mna w, dikanbn xwe nz heqqet bikirana dansitandinek li gel dunyayya dea danna, em d li jr vya di mnaka Eros Evna platonk de baştir şirove bikin) lewra ko ya rast heqqet abadin neguherbar e ev j dunyaya idea ye. Em tu car nagihjin w dunyay, lewra ko ew abadin e, b destpk b daw ye, cih wext li wir nn e. Li gor Eflatn, di dawn de, hem dea digihjin hev, ji deake pşin derdikevin, ev dea destpk ya her baş rast e. Ev baweryn Eflatn in ko dibin bingeh ji dealzma rojava re. Ji xeyn tiştn madd beden, hin tiştn manev, wek hebna formn gerdn n tgehn abstrakt, wek mnak, spehit, dadmend, rast n matematk, j di nav v fikr de dihesibandin.

Ji bo Eflatn civak j deak b, ango ji formeke bqisr afir b. L civakn ko heta nuha hebn, kopyn ewt, xirab bn endamn xwe nz dunyaya dea ne dikirin. Lewra j, civakek kemil, dewleteke deal pwist b. Incex, dewletek bi desthilatdariyeke aqilmend, bi hukmn qannn tekz, evya pk bianya himwelatyn bifezlet biafirandina. Bi v awey him dea forma xwe ya rasteqn li v dunyaye didt him j giyan (ruh) bi rehet vegerya mala xwe dam, dunyaya dean. Bguman hem feylezof n dema xwe ne. Biv nev dem li ser mirov bandora xwe dihle. Di w dem de, ya ko di drok de, (wek şer Peleponez t bi nav kirin di nawbna Atna Sparta de b) hj didomiya. T gotin ko Eflatn bi xwe j bejdar v şer bye (Arginusae 406 Bz). Loma j dewleta ko fikirye bi diyalogan şirove dike, di bin bandora Spartyn şerkir de maye. Amanca w j ew be ku, dewletek div bikanibe, di şer de, heq ji xwe derkeve. Herhal, ro j hj ev fikrn dewleta Eflatn di dibistann Ewrop n bilind de tn xwendin gengeş kirin.

Li vir, mebesta min bguman ne ew e ko bi krah li felsefeya Eflatn hr bibim, bi gişt bidim nasn; ten aroweya fikrn w bi taybet j di felsefeya w de ya central estetk derxnim pş. Ji ber w j em kurtebir van beşan şirove dikin.

Huner: li ba Eflatn, huner, wek encameke fikirna felsefeya w, di mertebeyeke nizm de b. Wek teqld kopyek dunyaya hsan didt. Ji xwe dunyaya hsan teqld kopyeke xirab ya dunyaya dean b, loma j gellek celebn hunermendy bandoreke neyn li ser mirovan dihişt, exlaq wan xerab dikir, ne dihatin hesapkirin. Encama v fikr ye ko di dewleta xwe de, cih nade şairn wek Homeros wan ji dewleta xwe diqewirne.

Retork: di v derbar de fikrn Eflatn tevlhev in li gor dem hatine guhern. Loma j div mirov van fikrn w li deman beş bike di w arov de binirxne. Li gor Eflatn du tarfn qnakirin hene, ango bi du şeweyan dibe, Grek, (Πειθούς, peitho):

1. Doxa, ev pbaweryeke, an j qnakirineke, b zanyar ye. Wek ko di rewşa retork de diqewume.

2. Epsteme, zanyarya rasteqn ko bi reya lkoln perwerdey t bidestxistin.

Li ser retork du diyalogn Eflatn ko di demn cih de nivisne bi encamn fikrn cih hene. Gorgas (399 Bz) Faidros(370 Bz, eviya min wergerandiye di nefel de heye). Di diyaloga Gorgas de bi tund rş sofstan dibistann sofzm dike. Lewra ko ew, ya muhtemel, ji ya rasteqn heqqet bi qmetir, nşan didin. Bi v şwey xelk dixapin, manpule dibin, li ber avn wan mezin pik dibe pik mezin dibe.

Di dyaloga Fadros de tarfeke cudatir heye, axver(retor) wek serekek ruhan (psykhagogia) t şirovekirin. Li gor Eflatn divab axver feylezofek baş ba, bi heqqet bizanba di derheq mijar de ew ruhn ko axaftin pşkş wan bikira, xwed agah ba.

EROS Û EVÎNA PLATONÎK

Di mtolojya Grek de Eros wek xweday evn t binavkirin, law Afrodt ye. Ji v agahy zdetir j em d li ser Eros ranewestin derbas tgeha evn maneya w ya li ba Eflatn bibin.

Li ba Eflatn, evn, heskirina giyan(ruh) ya ji brkirina dunyaya dean b. Îdea her berz baş ya spehbn b. Sretek v fikr, ango deay, di hem tişt baş speh de heye. Lewra, dema mirov ji nsanek din hes dike, di heqqet de, ew brkirina fikra y (dea spehbn başiy) ye ko di dil mirov de vdikeve, zind dibe. Ger em v hinek bast bikin awha dibe: du mirovn ji zayendn cuda ji hev hes dikin. Em dikanin fikra pşin weko daxwazeke beden, tatmnkirinek bi nav bikin. Ya duyem wek ya nemiry, berdewamya nesil, ango zarok kirin ye. B şik ev sedem dikanin rz bibin hejmara wan pirtir bibe, l dawn yek heye ko di ser hemkan re ye. Ew heskirin, ne mad ye, rh ye. Evna ji heqqet ye, aha ji v re evna Platonk t gotin. Ev bawer, Eflatn, baştirn di dyaloga Symposion (ziyafet) de şirove kiriye.

Ev dyalog di ziyafetek de derbas dibe. Agaton ji bo trajedya xwe ya pşin, xelatek qezenc kiriye, ji şerefa w re ziyafetek hatiye lidarxistin, di ziyafetde end kesn ji arstokrasya Atna amade ne herweha Sokrates j mvandar e. Di vir de Eflatn eşkere, fikrn xwe dike gotin Sokrates j dibe axver van gotinan. Ji mvanan t xwestin ko ji bo pesindayin her yek ji wan, ji Xweday evn Eros re axaftinek pşkş bike.

Axver pşin, Fadros e. Wek Xweday her bi temen behsa Eros dike. Dibje ko Eros temsliya hem tiştn baş dike. Bextewarya her mezin ji bo Fadros ew e ko heskirek xwe baş bibne. Û evna wan herduwan ewend dijwar be ko bikanibin xwe ji bo hevedin, bidine kuştin. Di dawn de j dibje ko mirovan Eros ji br kirine , zde l xwed dernakevin.

Axver duyem Pausanios, behsa du Erosan dike. Yek asman yek j gişt. Y asman, temsliya evneke baş dikir. Y gişt j temsliya evneke xirab dikir. Û l zde dike dib, div mirov ji lawikek ne ji bo laş w j hes bike. Lewra evna rasteqn div ji ruh mirov b der. Heskirina zdetir ji laş, beramber ya ruh, tiştek gellek qebe dibne.

Axver syemn Eryxmakos, gotinn axver berya xwe, dipejirne. Paş j dibje ko ilm bizşky ew serwext kirye ko heskirina ji spehbn, di xwezay de, li hem deveran heye. D re j behsa girngiya harmony dike.

Li d w j Arstofanes daxive. Axaftina w di derbar daxwaza mirovan ya cotbn (pwendya cins.) de ye; ka ev awan peyda bye. Dibje ko mirov, pşin bi s zayendan bn. Ji ber bitrya wan, xwedayan ew ceza kirine, di nv de birne kirine du beş. Lewra ji ber v ye ko mirov hertim li beş xwe y din digere, dixwaze p re bibe yek, da mirov ji n de bibe mirovek temam.

Agaton ko axver ji tevan piktir e, axaftina Arstofanes şaret dike ko evya ne di derbar Eros de b, ten behsa mirovan kirye. Bi xwe dibje ko Eros Xweday her bedew e ji hem Xwedayn din mezintir e. Û ji hlek ve j w weko y her xort dihesibne, lewra ko yextyar l kr nake.

Weko axver dawn Sokrates, dixwaze di derbar mijar de gotinn ko di xortanya xwe de ji jinek bihstine neqil bike. Xanima bi nav Dotma ji Mantnea feylezofek e di derbar evna rasteqn de Sokrates perwerde kirye. W gotiye ko di esl xwe de Eros ne Xwedayek e, ew gyanek (daimon) e. W gotiye, ew kes ko rast fam kiribe, qabil e ko dea speh bibne. Ew ko ewend p de ye, ewend zanist agah di derbar evn de wergirtiye, formn spehbn di rz şweyn rast de dawerivandiye, b şik di dawn de bigihje mexseda xwe. Ji nişka ve, tiştek ko ji xwezaya xwe de spehye bibne. Bguman Sokrates, evya xelata keda w ye. Berya hertişt ev spehbn abadin e, b zayin b mirin e, ne pik ne j mezin dibe dema mirov gihişt qadeke wusan ezz min Sokrates, nizanim w ax gelo jiyan hjay jiyn be ji bo mirov, an ne. Lewra w dem ew d li spehbn bi xwe temaşe bike.. ew spehbna xweday bi xwe, bi şikl xwe neguherbar Tu t digih, ten w ax, bi tikten w ax ko ew spehbn wek w bibne nikanibe wneyn sya fezlet biafirne. Ji ber ko ew ne bi sretek ji sy beramber hev e. Lewra ew fezlet bi xwe ye. Tişta ko ew dihingiv, heqqet bi xwe ye..

Evna Platonk lgerneke wusan de geş dibe. Lgerneke li d spehbna berztirn, asta her bilind e. Ten ew dikane hem dudil şikn me berteref bike.

Badhewa ye ko mirov li ba Eflatn li sistemeke estetk yekgirt bigere. Dtinn w yn di derbar spehbn de ko paş veduguhern başy j dihundurnin, div wek destpka estetk werin pejirandin. Hin feylezof v dem wek dema embryo, an j estetka dogme bi nav dikin. L ev dem ji Eflatn dest p dike hem feylezof ramanyarn ko li pey w hatine ronesans j di nav de, ji dtinn w derne gellek caran ten ew dubare kirine.

-----------------------------------
Nivskar: M. ALÎ KUT rewan@nefel.com
Weşandin: 2010-11-22
Xwendin: 6493
 

KOLUMNN BER   
Em felsefe (2015-01-04)
Bstheft gulana 1925- xetn milbn (2014-05-28)
Mirina Vlle (2013-12-14)
Dema ko Orfeus li lra xwe dide (2013-07-28)
Pepk (2013-05-07)
Anna Achmatova (18891966) Homo Homini Lupus (Însan gurg insn e) (2012-06-13)
Klaskn me (2012-04-23)
[novel] Belqiz (2012-03-01)
[novel] Soln Mamedo n nuh (2012-01-27)
Gilgamş IV (2012-01-15)
Goryabihar Le Sacre du Printemps (2011-12-09)
Annales droknasiyeke cuda II (2011-11-25)
Annales droknasiyeke cuda (2011-08-25)
Kompozsyon (2011-08-07)
Mrata Sparta Atna (2011-05-30)
Parsabad rekvyemek li ser saln zarokty wexteke buhur (2011-02-08)
Biro ko bi rokek dizane sultan gotin ye! (2010-10-28)
LO! Pirsa mezin? (2010-09-02)
Gilgamş III (2010-06-28)
Gilgamş II (2010-05-19)
PIRSIYARA AKTEL
Li gor qenaeta te bila kurdn Kurdistana Sriyey digel projeya Emerkay yan ya Rsyay bin?
 
Ya Emerkay
Ya Rsyay
  Encamn dengan
 
NERNGEH
 
[kitb] Sun Z: Hunera şer (2016-04-21)
Ismail Beşiki ji kurdan re li ser ermeniyan semnerek da (2013-09-28)
Kurdistan ber serxwebna siyas serxwebna petrol ekonomk lan dike (2012-05-21)
Tewanga navdrn ziman kurd (2009-02-08)
Umt Firat dibje navnşana areserya pirsa kurd ne PKK ye (2008-11-11)
Hro Taleban: Min nedixwest Mam Celal bibe serokkomar Iraq [foto] (2007-05-10)
Alfabeya kurd-latn ji bo ziman kurd ji alfabeya kurd-ereb minasibtir e (2005-11-02)
Ferqa di nvbera ko, ku k de (2005-05-19)
Xewna Mesd Barzan ji başr Kurdistan mezintir e (2005-02-07)
 
REKLAM


KOLUMNST
Şebab Egt nabe Şeroy Biro ez j nabim heval
Tolstoy xelata Nobel
Kurdistaneka serbixwe [ne]cida
Heşt rojn şer xendek I
Em felsefe
Hilbijartinn Kurdistan ez şok kirim
© 19972017 www.nefel.com  |  E-poste: info@nefel.com  |  Powered by Medesoft.org